Medijska "polarna noć"

Jednom prilikom je Margaret Tačer, u vreme štrajka rudara 1984 izjavila:  "Nema nedelje, nema dana, nema sata u kojem ne postoji pretnja da ovom zemljom zavlada tiranija. [To će se dogoditi] ako ljudi izgube samouverenost, ako izgube svoj obrambeni duh. Tiranija se može pojaviti bilo kada, ništa je ne može zaustaviti." Iako je tiranija sistem kojim samovoljno i represivno upravlja pojedinac, ona je još kod Tokvila bila konceptualizovana drukčije, pa je tako izraz "tiranija većine" otvorio vrata novim kontekstualizacijama ovog pojma. Jedna od njih može biti primenjena na današnji kapitalizam, a pogotovo na njegove ogranke na periferiji globalne, ili u slučaju Srbije, evropske kapitalističke produkcije. U skladu sa tim, ne bi bilo netačno ukoliko bismo rekli da je današnja Srbija pod tiranijom kapitala, ili manjinskog dela društva koji poseduje veliki kapital. Ako je to tako, odnosno ako u Srbiji vlada tiranija, onda je logično da su mediji, kao i u svakoj tiraniji, najmoćniji instrument kada se tiče legitimizacije iliti obezbeđivanja (prećutne) podrške osiromašene većine, obogaćenoj manjini. Drugim rečima, mediji su ti koji ljudima, kao što to reče Tačer, oduzimaju samouverenost i odbrambeni duh. Ovaj tekst će se u nastavku baviti upravo time, medijima u uslovima tiranije krupnog kapitala i zabludama u vezi sa izveštavanjem u takvim uslovima.

Prva zabluda je da pri tiraniji kapitala mogu postojati nezavisni ili slobodni mediji. U uslovima tržišne konkurencije, medijske kuće ili korporacije moraju obezbediti prihode koji će ih učiniti konkurentnim. Pošto glavnica sredstava ne dolazi od rasprodatih tiraža ili televizijskih pretplata (dakle broja korisnika), mediji kao i sve druge poslovne sfere, u direktnom su zavisnom odnosu spram kapitala. Reklamni prostor je dakle glavni izvor prihoda. Kako bi se trougao zatvorio, u igru se uključuje i politika, kao sfera koja zavisi od vlasnika kapitala i njihove dobre volje i još boljeg finansijskog interesa, da finansiraju partije. Kako su vlasnici reklamnih prostora uglavnom političari, dok se, sa druge strane, veliki finansijeri partija oglašavaju u medijima i time im pune kasu, medijske kuće  nemaju mnogo izbora osim da uđu u trougao ili da propadnu. Istovremeno, iako tiraž ne igra veliku ulogu kada se radi o direktnom prilivu novca, broj konzmera određenog medijskog sadržaja u direktnoj je vezi sa voljom i finansijskim interesom oglašivača da se reklamiraju u određenom mediju. Tako se pored izuzetno pažljivog, takoreći pobratimskog odnosa koji mediji gaje prema oglašivačima i vlasnicima reklamnog prostora (političarima), ceo ovaj začarani krug odražava i na narod koji, tako bespomoćan, obespravljen i besposlen, konzumira dekadentne medijske sadržaje koji sa jedne strane omogućavaju konkurentnost medija, a sa druge skreću pažnju većini sa tiranije manjine. U ovakvim uslovima, mediji ne samo da nisu samostalni, već se kao javna glasila ili glasila koja bi trebalo da služe javnom interesu, svode na tržišno prilagodljive partijsko - tajkunske instrumente političke legitimizacije i ispunjenjivanje uskih finansijskih interesa ekonomske elite.

U ovakvim okolnostima, mediji spinuju. Dva najsvežija primera tiču se najpre rekonstrukcije vlade Srbije, a potom i načina na koji se izveštava o merama štednje i njihovim implikacijama na život naroda.
Priprema terena za ono što će uslediti tokom druge polovine ove godine otpočela je  rekonstrukcijom vlade nekoliko meseci ranije. Mediji su se tako umesto samim konceptom ekspertskih vlada i time čemu one u 99 % slučajeva služe, bavili ličnim biografijama, licitiranjem i raznim drugim perifernim stvarima. Niti jedan medij nije, primera radi, napravio paralelu između tehnokratskih vlada koje su u Italiji ili Grčkoj poslužile za izglasavanje mera štedje, koje su nametnute od strane Brisela. Razlog ovome je bio taj, što se niti jedna demokratski, legitimno izabrana vlada ne bi usudila da čini to što su činili evropski tehnokrati - da idu protiv volje i interesa sopstvenog naroda i izglasaju mere štednje koje praktično od recesije prave još dublju recesiju. Teret naravno snose oni na dnu socijalne lestvice, dok oni na vrhu izlaze čak i sa dodatnim bonusima, baš onako kako smo videli da se događalo u SAD u bankarskom sektoru.

Nekoliko meseci kasnije, izveštaji medija, isprva o najavama a potom i o izglasavanju novih mera štednje pratile su pravila unutar gore pomenutog trougla  mediji - krupni kapital - politička elita. Tako je primera radi, na RTS-ovom portalu 5. juna tekuće godine objavljen tekst pod naslovom "Mere štednje ne znače manje plate i penzije", da bi odmah zatim, u lidu, pisalo "Najveći teret snosiće zaposleni u javnim preduzećima". Nakon što su mere štednje izglasane, medijski prostor bio je preplavljen naslovima poput "Vučić: Ovo su mere za spas Srbije" (Nedeljnik, 9.10.2013) ; "Porez i štednja ili bankrot" (Politika, 8.10.2013) ; ili "Mere štednje na džepu političara: Nikoloćeva plata manja za 20500 a Dačićeva za 26122 dinara" (Blic, 8.10.2013). Istovremeno, u dnu, primera radi, intervjua Nedeljnika sa Vučićem, stoji da je od 180 000 ljudi zahvaćenih merama štednje, čak 130 000 njih sa primanjima između 60 000 i 80 000 dinara, ali je efekat ove informacije potpuno zanemarljiv jer u naslovu stoji da je to "za spas Srbije". Ono što nam mediji takođe ne govore, jeste da su tvrdnje tipa "Štednja ili bankrot" ili izjave ministra Krstića da je "Srbija izbegla grčki scenario" (u skupštini Srbije. 5.12.2013) jedna velika neistina. Niko se od medija nije bavio time da zaduženost Srbije iznosi 58 % BDP-a, a Grčke 169,1 %. Niko nije ni pomenuo da zaduženost zemlje u uslovima globalnog kapitalizma nije značajan indikator čak ni kada se radi o kreditnom rejtingu (dug SAD primera radi, premašio je godišnji BDP za oko 15 milijardi - dakle iznosi preko 100 %), a kamoli kada se radi o nečemu ozbiljnijem kao što je "spas ekonomije" u celini. Istovremeno, Blic objavljuje potpuno irelevantnu informaciju o tome šta je rekao nekakav generalni sekretar Udruženja banaka Srbije Veroljub Dugalić i to sa naslovom "Zaduženost stanovnika Srbije najniža u Evropi". Naravno, ovde se radi o privatnom dugu koji po glavi stanovnika u Srbiji iznosi 828 evra, što je, prema rečima Dugalića, "direktna posledica niskog standarda građana", jer su, primera radi, prosečan stanovnik ili stanovnica Hrvatske zaduženi čak 11 000 evra.  Dok se sa jedne strane narod zastrašuje "grčkim scenariom" zbog javnog duga od 58 % (gornja granica javnog duga zemalja evro - zone je 60 %), sa druge strane se pojavljuje nekakav bankar koji poziva narod da se više zadužuje jer to je tekovina modernog sveta. (Blic, 15.10.2013). Uz sve to, mediji nam donose i najvažniju informaciju od svih, a to je da će se i predsedniku i premijeru smanjiti plata. Najrelevantnije informacije se po pravilu izostavljaju ili ostavljaju za sam kraj, kao eto u današnjem "Blicu" koji objavljuje intervju sa ministrom privrede Sašom Radulovićem pod naslovom "Ne dam ostavku", a gde se tek kao poslednje, postavlja pitanje "Gde su u toj priči zaposleni? Može se čuti da će u državnim firmama bez posla ostati 30.000 ljudi." Naravno, poslednji deo teksta trebalo je da stoji u lidu. Ovako, utisak koji naslov zajedno sa glavnicom teksta ostavlja, jeste da je Saša Radulović ekspert koji se usudio da srpsku privredu digne na noge i neće odustati uprkos podmetanjima. Niti jedno pitanje u ovom intervjuu se naravno nije odnosilo na skandaloznu praksu sprovođenja javne rasprave o, isto tako skandaloznom novom zakonu o radu.

 S pravom se na kraju možemo zapitati šta onda znači profesionalno novinarstvo? Nakon što ćemo konstatovati da bi profesionalno novinarstvo trebalo da znači izveštavanje u interesu javnosti, a ne uskih političko - ekonomskih elita, možemo da primetimo da se u Srbiji profesionalno novinarstvo svelo na profesionalno obavljanje zadataka, bez kojih biste, kao novinar ili novinarka, najverovatnije ostali bez posla. Dakle, u zavisnosti od toga gde radite, ne smete dirati one koji vas finansiraju, direktno ili indirektno. Ono što pak ne smete nigde, jeste da dirnete u sistemsku prirodu zamajaca u točkovima slobodnog novinarstva. Zato će današnji Blic preneti twit Dušana Pavlovića (savetnika minustra Saše Radulovića) u kom kaže da "Kako vreme prolazi, sve više sam siguran da je noliberalizam pojam koji koriste ljudi koji nemaju pojma o ekonomiji i liberalizmu". Pošto bi bilo koji medij koji bi preneo odgovor na ovu, prosistemsku budalaštinu (osladio mi se izraz nakon što ga je ministar Radulović patentirao kao politički korektnog), onda ću ja eto ovde, najpre reći da je neoliberalizam kovanica koja je nastala nakon konceptualnog braka između tradicionalnog liberalizma i neoklasične ekonomije, a onda i završiti sa rečima ikone "modernog" srpskog establišmenta Ronalda Regana, koji je jednom prilikom rekao Gorbačovu, "Evo zašto vam ne vjerujemo".















 
  

Bosanski "srećni greh"

Ono što je bilo presudno za Božju odluku da dozvoli demonu Mefistofelesu da ostane na "ovom svetu" jeste to što čovečanstvo ima potencijala za progres, ali je po svojoj prirodi neradoznalo i lenjo - pa mu je stoga potrebna sila koja će ga držati aktivnim i budnim. Geteov "Faust" upoznaje nas još i sa opkladom koju prave doktor Faust i demon Mefistofeles. Opšte poznatim rečnikom iskazano, doktor prodaje "dušu đavolu", pri čemu ostaje siguran da sva zadovoljstva, luksuz i moć koje demon nudi, nikada neće ispuniti suštinu Faustovog bića. Ukoliko bi se ipak dogodilo da Faust poželi da "prolazni momenat nikada ne prođe", opklada daje pravo demonu da Fausta "stavi u okove i pozvoni na zvono smrti".

Baš poput Adama Smita i Getea i Karl Marks je znao da je kapitalizam "Felix Culpa" *, odnosno "srećni greh", neophodan zamajac ka društvenom razvitku. Ono što je pak Marks znao, a njegovi prethodnici nisu bili u prilici, jeste da su i progres ali i cena koja se za njega plaća mnogo većih razmera od isprva očekivanih. Takođe, mi danas znamo da je Marks bio u pravu kada je o kapitalizmu govorio kao prožrdljivom i nezasitom. Još važnije, znamo da je, baš kako je i Marks predvideo, "happy sin" usrećio buržoasku klasu, dok je veći, njima podređeni deo društva, ostavio u nemilost visokoj ceni koja se za progres jedne klase mora da plati.

"Felix Culpa" bio je po sredi i na našim prostorima nakon kraha realno postojećeg socijalističkog poretka. Inicijalno, njegovo sprovođenje otpočelo je otvaranjem većeg prostora za liberalno - nacionalističku elitu na bivšem jugoslovenskom prostoru, a završio se ne baš tako "srećnim grehom" početkom devedesetih godina. Iako većinska, socijalno ugrožena klasa danas plaća ceh kapitalističkog "Felix Culpa", čini se da je bosansko - hercegovački slučaj najparadigmatičniji kada je u pitanju mistifikacija uzroka naše nezavidne svakodnevice. Dominacija vertikalne umesto klasne društvene stratifikacije već gotovo dve decenije onemogućava demistifikaciju situacije na terenu. U čemu leži osnovna pogreška? Pre svega u mišljenju da je Bosna i Hercegovina država koja ne funkcioniše. Ona baš suprotno, funkcioniše na isti način na koji funkcionišu i ostale post-jugoslovenske republike. Jedina razlika je u tome što se na prostoru BiH stanovništvo suočava sa etnički podeljenom političkom elitom, dok je u ostatku država ovog prostora u pitanju nacionalno homogena vladajuća klasa. Akcenat koji se u javnom političkom životu stavlja na ustavne reforme ili dogovor triju političkih elita koji bi za cilj imao "deblokiranje" države omogućava političkim elitama da bezbrižno, bez odstupanja, i dalje stoje na pozicijama etno-političarenja kao instrumenta legitimizacije i tako, ostanka na vlasti i dalje eksploatacije odozgo. Ustavne promene ili dogovor srpske, hrvatske i bošnjačke političke elite, zapravo ne bi dovele ni do čega drugog do izmeštanja legitimacijskog težišta sa etno-politike na vladavinu multi-etničke ekonomsko - političke oligarhije koja bi umesto podeljenog, sada ubirala plodove zajedničkog kapitalističkog "Felix Culpa". Cenu "greha" bi i dalje plaćali stanovnici i stanovnice Bosne i Hercegovine bez obzira na njihovu etničku, ali s obzorim na njihovu klasnu pripadnost. Dakle, kao i do sada.

Isti fenomen pokušaja iznalaženja problema sa pozicija njegovog uzroka, javlja se i u drugom sveprožimajućem diskursu koji stoji na putu "funkcionalnijoj" Bosni i Hercegovini. Radi se o suočavanju sa prošlošću. Vrlo često je, kada se radi o ovom veoma osetljivom pitanju, po sredi depolitizacija prošlosti i njeno svođenje na skup individualnih sećanja, istrgnutih iz konteksta političkog. Sa druge strane, instrumentalizacija depolitizovanog viktimizirajućeg narativa vrlo lako biva umotana u svoje etno-religijske forme i time još lakše dopire do onih od čijih glasova zavisi opstanak dominacije etno-nacionalnog diskursa. Iako je rušenje vertikalnih podela društva zasigurno od velokog značaja za bosansko-hercegovačko društvo, one zapravo bivaju perpeturane, radije nego ugrožene kada pokušaj svrgavanja nacionalista dolazi sa liberalnih pozicija (poput monopolista na alternativu etno - nacionalizmu, nevladinih organizacija). Time se zapravo pokušava obračun sa nacionalističkim posledicama dok se istovremeno stoji na poziciji njihovog liberalno - kapitalističkog uzroka. Drugim rečima, tanku liniju između liberalizma i nacionalizma najbrže je i najlakše preći u multietničkim zajednicama, jer, kako smo još od J.S. Mill-a naučili, liberalna demokratija ne funkcioniše u multietničkim zajednicama. Tako korene kasnijeg nacionalizma jugoslovenskih naroda pronalazimo upravo u otpočinjanju ekonomsko - političke liberalne transformacije osamdesetih. I dok se etnički homogenija Slovenija "izvukla" samo sa desetodnevnim ratom, najskuplji ceh za kapitalističku "Felix Culpa" zajebanciju platili su stanovnici i stanovnice multietničke Bosne i Hercegovine.

Stoga, kao i u većini ostalih bivših jugoslovenskih republika, nije problem u nacionalizmu, problem je u alternativi. To što je u BiH nacionalizam vidljiviji, jači, osetniji zbog toga što među njima postoji kompeticija (za to smo se valjda i borili - ako na slobodno tržište mogu margarin i jogurt, a što ne bi i nacionalizmi), nikako ne znači da je "đavola koji je došao po svoje" moguće izigrati metodama onih koji su se sa njim na početku opkladili. Doktoru Faustu dogodilo se baš ono za šta je bio tako siguran da neće - osladilo mu se. Anti-komunistički liberali dočepali su se vlasti i poželeli su da "prolazni momenat nikad ne prođe". Da bi to ostvarili, morali su korak dalje, u krvavi rat i nacionalizam. A onda i još dalje, u rasprodaje javnog dobra, eksploataciju sopstvenih naroda i sve to, kako bi odložili naplatu opklade koju su izgubili. Liberalno - nacionalistička elita u Bosni kao ni u jednoj drugoj zemlji u regionu, neće samu sebe baciti u lance. Neće ni demon Mefistofeles, makar ne u skorije vreme, jer i on uživa gledajući. Jedini koji to mogu su oni koji su od "Felix Culpa" videli samo "Culpa". Vreme za to je došlo jer, kako vidimo, "čarobnjak nema više kontrolu nad moćima niti jednog od svetova koje je prizvao svojim činima" (Marx, Komunistički manifest).

 

* Izraz "Felix Culpa"  prvi je upotrebio Sveti Avgustin (St. Augustine) govoreći o "Padu čoveka" (Fall of man) kao izvorištu "Originalnog greha" (Original sin)




 

 

Je li poražen anti-fašizam na Balkanu?

Dobro je da je Boris Dežulović pred referendum u Hrvatskoj podsetio na pesmu Friedricha Gustava EmilaMartina Niemöllera i to da svako pripada nekoj manjini i da ako jedni drugima ne stanemo u zaštitu, uskoro nikog više neće biti. Dobro je i da je na portalu Miljenka Jergovića, hrvatski rediteljNikola Strašek oterao Džoa Šimunića u pičku materinu. Dobro je i što je Boris Buden sa naslovnice "Arkzina" uz fotografiju Šimunića poručio "Ne, ne volim Hrvatsku", kao i to što uprkos pobedi homofoba u Hrvatskoj jedan značajan deo ljudi ustao protiv, sada već izglasanih ustavnih reformi. Lepo je i što su se neki humani ljudi angažovali oko sakupljanja odeće za azilante u Srbiji, koji su se pre nekoliko dana smrzli pred prizorom razjarenih anti - azilantski (ne)raspoloženih meštana (rasističkog) dela Obrenovca i još nekolicine mesta u kojima im je onemogućeno da se privremeno nastane. Takođe je ohrabrujuće to da sve više ljudi putem društvenih mreža i, koliko im se dozvoli - medija, javno kritikuju emitovanje serije "Ravna Gora" i pokušaj rehabilitacije kolaboracionističkog pokreta iz vremena nacističke okupacije. Dobro je i da je jedan mladi Sarajlija reagovao pismom naodluku, valjda kantonalnih vlasti Sarajeva (ko će znati više o kom se tačno nivou vlasti radi), da se u Sarajevu na mestu atentata na Franca Ferdinanda izgradi spomenik austro - ugarskom prestolonasledniku. Dobro je. 

Ono što ipak nije dobro, to je da pokušaj apstrahovanja svih ovih događaja iz šireg konteksta društveno - političke stvarnosti i njihovo svođenje na slobodu govora / demokratiju / istorijsko pomirenje. Ovakva praksa za cilj nema ništa drugo do pokušaj normalizacije otpora anti-fašizmu.

Naravno, ništa od ovoga se nije naprosto desilo. Iza svih  ovakvih vidova izražavanja "slobode mišljenja" itekako stoji sistemska pozadina. Nakon kraja realno postojećih socijalističkih režima u Istočnoj Evropi, politička elita, uključujući i bivše pripadnike partijskih nomenklatura, otpočeli su proces legitimizacije političke moći putem manipulacije nacionalnim. Ono što je otpočelo pokušajem nasilne legitimizacije kroz ratove početkom devedesetih, nastavljeno je kao nenasilno nametanje novog dominantnog diskursa. Kao što piše Mišel Fuko, novi vidovi vladanja počeli su da  funkcionišu ne kao pravo, već kao tehnika, ne kao zakon, već kao normalizacija, ne kao kazna, već kao kontrola (Znanje i Moć: 63). Tako se prilikom opšteg zaokreta kada se radi o izvorima političke legitimizacije, u našim post - jugoslovenskim društvima otpočelo sa normalizacijom pomirenja nacionalnog i anti - fašističkog. Pošto ovo nije bio nimalo lak zadatak (s obzirom na to da proces nije bio utemeljen na istorijskim činjenicama već na istorijskom revizionizmu), u formulu je uvršćen i anti-komunizam. Pošto se u proteklih nekoliko decenija KPJ u značajnoj meri legitimizovala uz pomoć anti-fašističke tradicije, novonastale političke elite počele su sa stvaranjem nove budućnosti uz stvaranje nove prošlosti. Tako je primera radi ustaštvo u Hrvatskoj umnogome bilo sistemski rehabilitovano uz pomoć narativa o domovisnkom ratu. U slučaju Srbije sa rehabilitacijom četništva takođe se otpočelo devedesetih - ali od strane opozicije. Tako je u jednom intervjuu 1996. godine, Vojislav Koštunica kroz afirmativne stavove o Dimitriju Ljotiću (čoveku na čiji je predlog Milan Nedić postavljen na čelo kolaboracionističke vlade u vreme Drugog svetskog rata) odškrinuo vrata onome što će nakon 2001 uslediti u Srbiji.

Nakon "petog oktobra" usledila je dakle sveopšta klerikalizacija javnog prostora (npr. uvođenjem veronauke u škole, ili  uvođenjem obavezne poštanske takse za obnovu Hrama sv. Save), te izgradnja i osnaživanje  nacionalnog kao sveprožimajuće kategorije. Pošto to nacionalno nije moglo, kao u slučaju Hrvatske da bude pomireno sa anti-fašističkim na temeljima domovinskog rata, "sprem'te se sprem'te" je imalo drukčiji rehabilitacijski put od "za dom spremni". Hrvatske elite nisu dakle morale da rehabilituju Antu Pavelića da bi rehabilitovali ustaštvo. Njihove srbijanske kolege ipak su morale da se vrate malo više unazad, do Draže Mihajilovića. U oba slučaja i ovi što su bili "za dom spremni" kao i ovi koji su bili samo "spremni", a dok bi i uz jedne i druge kroz istoriju bolje stajao  slogan na sve spremni - pa i na genocid, nekako su zaobilaznim putem, preko antikomunizma, postali prijatelji anti-fašizma. S obzirom na to da je ovakav narativ već uveliko na našim prostorima zaživeo, promenu stanja u praksi verovatno ćemo malo pričekati - ali ono što možmo da uradimo odmah, je da praksu makar na koncepcijsko - teorijskom nivou sahranimo i to u samo nekoliko rečenica.


Naime, kako piše Todor Kuljić u svom tekstu o anti - fašizmu, dosledni ili univerzalni anti-fašizam je brana svakom nacionalizmu. Kada se radi o onom tipu anti-fašizma koji je na post-jugoslovenskom prostoru ovaj naziv na prevaru prisvojio, važno je reći da se radi o konceptu koji se nominalno suprotstavlja totalitarizmu i da se on bavi izmeštanjem težišta sa anti-fašizma na anti-komunizam. Ako je reč o Srbiji, preusmeravanje težišta anti-fašističke borbe sa anti - fašizma na anti - komunizam, a sve u cilju legitimizacije nekakvog "modernog nacionalizma", predstavlja ništa drugo do konceptualnu pogrešku. Ovo iz prostog razloga što su anti-fašizam i švinizam koji je imanentan svakom nacionalizmu, konceptualno jedan drugom suprotstavljeni. Otuda niti jedan anti-fašizam, a pogotovo na području bivše Jugoslavije, nikada nije bio, niti ikada može da bude, podveden pod plašt nacionalnog jer u sebi sadrži najmanje jednu osobenost koja je nacionalizmu antipodna. Zato je hrvatski ustav i bez klauzule koja je  izglasana na referendumu a koja je eksplicitno fašisoidna, odraz pobede koncepta koji je u tranzicijsko vreme postao poznat kao koncept zvan anti - antifa. Naime u tom ustavu se u tački 141. naglašava da je svako obnavljanje jugoslovenskoga državnog zajedništva, odnosno neke balkanske državne sveze u bilo kojem obliku kažnjivo zakonom, (Kuljić:11) Raskid sa komunističkom prošlošću nije zapravo ni imao pred sobom mogućnost drukčijeg scenarija. Jer ako raskinete sa jedinom anti - fašističkom prošlošću koju imate (nadnacionalnom), onda ste prisiljeni da uspostavite kontinuitet samo sa "pogodnom prošlošću" ili da se u slučaju anti - antifašizacije sa ciljem svođenja anti-fašističke borbe na nacionalni nivo i razračunavanjem sa komunističkom prošlošću, bavite čak i njenim izmišljanjem (vidi: Hobsbawm, The Invention of Tradition ). Nikakav drugi scenario dakle nije bio moguć ni u slučaju Srbije, do onog koji povremeni četnički otpor Nemcima, njihovu kolaboraciju sa kvislinzima i Italijanima i genocid nad Muslimanima (...) na silu podvodi pod opšti pojam anti-fašizma. (Kuljić: ibid)
 
Otuda smo valjda i svi postali anti-fašisti a ujedno "za dom spremni", ili samo "spremni sa apostrofom" ; otuda dižemo spomenike Francu Ferdinandu, otuda i tražimo nazad teritorije koje su nam nekada davno "nepravedno" oduzete (kao što to čini bugarska Ataka poslednjih dana) ; otuda nećemo tamnopute azilante u komšiluku jer se plašimo da nam takvi divlji ne siluju ćerke ; otuda smo zaboravili Sartra ili Volfganga Fric Hauga i otuda i ne znamo da "onaj ko ne želi da napada anti-komunizam treba da ćuti o fašizmu"; otuda i ne čitamo Todora Kuljića koji je modifikovao ovu izjavu rekavši da "ko neće da govori o nacionalizmu, trebalo bi da ćuti o anti-fašizmu". Otuda smo valjda i nesvesni opasnosti normalizacije pro-fašističkog istorijskog revizionizma ili rasističke svakodnevice. Otuda se s pravom možemo zapitati, je li fašizam kusur koji smo dobili kada smo na buvljaku pazarili falcifikovanu prošlost?    




     









 
 

     

Budalaštine kojima se divi Balkan

Veliku istinu o srpskoj ekonomiji saopštio nam je ministar privrede. Prebrojao je sva javna preduzeća, rekao da su ona teret privredi i zaključio da su kao takva zamajac u točkovima koji bi se, da nije njih, kotrljali ka prosperitetu. Zato je ministar Radulović uz podršku vlade iz budžeta za narednu godinu izuzeo subvencije za javna preduzeća. Umesto toga razvio je strategiju da se, ukoliko ima uslova, nekima od njih pomogne u procesu restrukturiranja, dok će velika većina biti ugašena ili privatizovana. Kaže ministar da on nije političar i da građanima saopštava surovu istinu. Mediji u regionu dive se hrabrosti Saše Radulovića, koji je konačno presekao i odlučio da raskine sa ružnom prošlošću koju je karakterisala državna intervencija u sferi ekonomije. Dve su začkoljice po sredi u vezi sa ovim, jedna ekonomska a druga ideološka.

Ono što se sve vreme provlači kroz diskurs jeste to da je u prethodnih deset godina istrošeno poverenje u ekonomski model prema kom država aktivno učestvuje u ekonomiji. Stvara se tako dojam da je od 2000. godine do danas, ekonomija istrulila jer se 1) država previše mešala i 2) jer su i privatizacija i pokušaj liberalizacije tržišta doveli do katasrofalnih posledica usled pljačke prilikom privatizacije.

Krenimo od prve antiprotivne izjave u kojoj, u svom autorskom tekstu ministar kaže:  

Umesto da radimo, mi smo zamislili da će stranci doći da razviju našu privredu. Ovo je naravno kapitalna budalaština. Svi investitori, domaći i strani, posluju zbog profita (...) Glavni fokus ekonomske politike mora da bude domaća privreda.

Pre svega, kapitalna budalaština je to da ima iole značajnije razlike između stranih i domaćih privatnih investitora, u uslovima u kojima se država ne meša u ekonomiju. Kako bi novac uložili baš u srpsku a ne u neku drugu privredu, velikim investitorima neophodno je pružiti ono što se često naziva "povoljnom atmosferom za biznis". Ta povoljna atmosfera tiče se redukcije troškova proizvodnje, te smanjenih državnih nameta kako bi se uvećao profit koji je, baš kako reče i ministar, glavni cilj i stranim i domaćim investitorima. Jeftina radna snaga, liberalizovano tržište radne snage, te privilegovan položaj kada je reč o privatizaciji i eksploataciji javnih dobara i njihovih prirodnih bogatstava podjednako su važni i stranim i domaćim velikim investitorima. Umesto inostranim multinacionalkama, omogućićemo domaćim oligarsima da uvećavaju svoje bogatstvo. Ono što je verovatniji scenario od drugih, ako domaći investitori narastu do mere u kojoj će biti zanimljivi za otkup od strane inostranih investitora, ponovo će se vlasništvo nad uspešnim proizvodnjama preseliti u ruke stranog kapitala. Primeri Apatinske pivare ili Zastave ovde su relevantni. Ako o ovome sudimo na osnovu neoliberalne "biblije", teorije racionalnog izbora, nema nam druge osim da zaključimo da nikakve racionalnosti niti jasne računice u ovome nema. Jedino na šta ovakav pristup može da se svede jeste "patriotska" iracionalnost prema kojoj su nam draži domaći od stranih bogataša i to samo privremeno, kako bi se stvorio privid nekakvih reformi.

Druga "kapitalna budalaština" ministra Radulovića tiče se dela u kom kaže: 

Na javna preduzeća trošimo dodatne stotine miliona evra godišnje. Javna preduzeća kod nas nisu izvori pofita, već deo socijalne politike s ogromnom cenom po celo društvo. I štetnim ugovorima, kupcima i dobavljačima, preko kojih se izvlači ogroman novac i sliva u privatne, uglavnom partijski obojene džepove.

Ekonomska strategija prema kojoj se rast stimuliše povećanjem javnih rashoda umesto njihovim smanjivanjem nije ništa što je "s one strane razuma". Trideset "Prosperitetnih godina" (Glorious years) posleratne Evrope upravo su došle kao posledica kejnzijanske logike koja predlaže uvećanje javnih rashoda u cilju rasta pariteta kupovne moći potrošača. Kada ljudima novac dajete (bilo u formi socijalnih davanja, subvencija ili bilo kojoj drugoj formi) oni ga prosto ne jedu već ga troše (dakle još jedna "pod - budalaština" je da javni rashodi predstavljaju "bacanje para u bunar"). Ako u državi kao što je Srbija to prestanete da činite, ne samo da destimulišete potrošnju koja ima direktan uticaj i na smanjenje proizvodnje (zakon ponude i potražnje, ništa komplikovanije od toga - zaista), onda otvarate prostor za sivu ekonomiju. Tako će najavljeno smanjenje poreza na rad koje bi trebalo da stimuliše poslodavce da plaćaju porez na svakog svog zaposlenog (mera koja za cilj ima smanjenje poslovanja u sivom sektoru) biti poništena smanjenjem javnih rashoda i šta više doprineti  povećanju obima "sive zone". Ako još i liberalizujete tržište rada kao što je izvesno da će se učiniti (ako je suditi po novom zakonu o radu), onda vam se broj ljudi bez posla uvećava, potrošnja smanjuje, kao i dotok novca u budžet jer područje sive ekonomije raste čime se onemogućava oporezivanje zarada. Ako je neoliberalni argument na ovo da liberalizacija tržišta radne snage omogućava veću dinamiku kroz doškolovavanje, prekvalifikaciju i brzu adaptaciju na tehnološke i druge inovacije, onda u celu ovu zavrzlamu moramo da uključimo i liberalizovani obrazovni sistem koji funkcioniše po principima komodifikacije znanja i bivamo konačno zatvoreni u začarani krug neoliberalnog tržišta.  Upravo je to ono što se dogodilo u zapadnoj Evropi u kojoj je nekom trenutku država "blagostanja" zamenjena neoliberalnom, što je bio kraj evropekog "zlatnog doba". Posledice vidimo danas u većini država EU, kroz galopirajuću nezaposlenost i još veće disparitete između bogatih i siromašnih. Bez namere da poredim današnju Srbiju sa posleratnom zapadnom Evropom, naglašavam ovo jer nam ministar zapravo saopštava da je politika uvećanja rashoda kroz subvencije propala, umnogome zbog koruptivnih radnji i pljačkaških prljavih ruku političke elite, koja se pretvorila u parazitsku skupinu na koju država baca novac. Ako je on sada deo te političke elite i ako on nije isti kao i njegovi prethodnici, zašto onda poseže za merama koje bi trebalo da spreče partijske zloupotrebe, ali i da umnogome pogoršaju položaj prosečnog radnika u Srbiji? Jedan od odgovora može biti i da nije tačno da nije isti,  pa preko leđa radnika želi da se razračuna sa parazitskim elitama koje mu kvare reputaciju.

Ideologija

 

Među mnogobrojnim budalaštinama i to kako ministar Radulović reče "kapitalnim", ovo su možda bile dve ili tri koje su mi iskopale oči. Druga strana medalje svakako je privid ideološke neutralnosti najavljenih "reformi". Širom regiona, one se razumeju kao glas (ekonomskog) razuma koji će se akobogda, proširiti  diljem Balkanskog poluostrva.
Kako bismo najpre shvatili zašto se ceo Balkan divi srpskom ministru privrede, krenimo od veberovske tradicije razumevanja ideologije, s obzirom na to da je ona, pouzdano znam, bliska jednom od glavnih savetnika Saše Radulovića. Prema tumačenju Maksa Vebera ali i drugih predstavnika škole nazvane po njemu, svaki ideološki impuls koji stiže od elita analizira se na osnovu parametara koji se tiču lične koristi. Dakle svaki pojedinac sudiće o planu Saše Radulovića sa stanovišta mogućnosti da od najavljenih mera ima koristi. Radi se o već pomenutoj teoriji racionalnog izbora. Jedna od tri vrste racionalnosti kojom se pojedinci koriste pri pravljenju izbora jeste i ono što Raymond Boudon naziva racionalnošću položaja ili situacijskom racionalnošću, gde se sa stanovišta teorije, racionalnim smatra i onaj sud koji stoji na pogrešnim kauzalnim osnovama usled podređenosti položaja u kom se oni koji sude nalaze, a u ovom slučaju to su građani. Moguće je tako, da građani podržavaju ministra misleći da će se to pozitivno odraziti na njihov socijalni ili bilo koji drugi položaj, ali su nažalost zbog svog društvenog položaja uskraćeni za ispravnu percepciju onoga o čemu on govori i stvarnih posledica toga.

Što se tiče same deideologizacije udžbeničkog neoliberalizma, moraćemo ipak da se oslonimo na malo ozbiljnije i kudi kamo smislenije teorijske okvire od teorije racionalnog izbora. Ono što vidimo ovih dana u medijima širom regiona ne predstavlja ništa drugo do otelotvorenje ovoga što Gramsci zove kulturnom hegemonijom koja se uspostavlja kao dominantna ideologija posredstvom institucionalnih instrumenata poput medija, obrazovnog sistema itd. Prema Altiserovom shvatanju ideologije, njena funkcionalna snaga leži u državnom aparatu koji pre ideološkim nego li represivnim aparatom obezbeđuje podršku za svoje ideje. Kako je u srpskom društvu više nego primetan konsenzus oko briljantnosti ideja ministra Radulovića, biće da je ovo u potpunosti uspelo. Ako posetite Fakultet političkih nauka u Beogradu videćete da je ono što Altiser stavlja na najuzvišenije mesto kada je reč o ideološkoj indoktrinaciji - obrazovni sistem, već dugi niz godina glavni institucionalni mehanizam za širenje i prihvatanje ove "deidelogizovane" ideologije. Tako ovaj privid reformi radi sistemu upravo ono što mu je neophodno kako bi opstao - prikriva njegove protivrečnosti o koje se koriste isključivo politička i ekonomska elita. Ako pratimo psihoanalitičku tradiciju mogli bismo da zaključimo da su građani žrtve jedne ideološke iluzije.  Možda je istini u našem slučaju, najbliže Žižekovo gledište (koje prati psihoanalitičku tradiciju) prema kom idelogija nije iluzija sna koji sanjamo da bismo pobegli iz nepodnošljive stvarnosti već njenu osnovu čini konstrukcija fantazije koja služi kao podrška samoj našoj "stvarnosti" : iluzija koja strukturiše naše delotvorne , stvarne društvene odnose (...). U tim društvenim odnosima odavno su počeli da vladaju relacije tipične za neoliberalno društvo (Polanyi) koje je konstruisano na temeljima dominantnog načina ekonomske proizvodnje u poslednje dve decenije. To društvo danas je kompetitivno, ono je sazdano iz gomile otuđenih pojedinaca  koji sopstvene uzajamne odnose potčinjavaju zakonima tržišta. U takvim okolnostima, pored njih nezapaženo prolaze ovakve ideološke konstrukcije poput autorskog teksta Saše Radulovića.

Naposletku, ipak je ministar privrede stručnjak, može se reći i naučnik i to taman onoliko koliko je ekonomija nauka. Ali sve i da jeste, Markuze nas je naučio da su nauka i tehnologija dominantni oblici ideologije u savremenom društvu. Pitanje je samo dokle će biti moguće održavati kulturnu, ekonomsku i političku supremaciju i dokle će biti moguće legitimisati ideološki mehanizam koji donosi sve gore posledice. Možda trenutno okolnosti za radikalnu promenu i nisu pogodne, ali ponekad je dovoljno načiniti korak koji je, ako je pravi, sposoban da retroaktivno izgradi preduslove za samog sebe (Žižek). 

 

Gavrilo Princip, a hero?

Less than a year is left until the celebration of the hundredth anniversary of the outbreak of World War I, until then the bloodiest war in human history. As June 28th, 2014.is approaching near, it is more certain that the German government will take part in the organization of the celebration of the centennial in Sarajevo, where Gavrilo Princip assassinated the Austro- Hungarian Crown Prince and his wife. The greatest nightmare of our grandmothers and grandfathers begins to worry us as this date approaches. The question that bothers us is „What will the world say?"

When analyzing the role of Gavrilo Princip in world history first of all it is necessary to point out the epistemological error in dominating, but unfortunately revisionist interpretation of the assassination in Sarajevo. Almost all literature dealing with the causes of WWI on the very first page stresses the murder of Franz Ferdinand and his wife Sophie as a cause of the war. Despite in the subsequent analysis this conflict which had an impact on the world is connected with the clashes between the imperial pretensions of the great powers of the late nineteenth and early twentieth century, somehow there is still a bitter taste when the name of Gavrilo Princip is mentioned.

That the act of murdering a colonial subject by the persecutor is a sign of true self-liberation, we learned from Jean Paul Sartre. Since colonization during the nineteenth and twentieth century was followed by the promotion of so-called "scientific racism", according to which the colonization is justified because it is carried out against those who are unable to manage themselves, colonized people in these areas were placed in the position of an inferior race. Although Aristotle is often considered the father of "scientific racism", there are a fairly large number of modern, primarily liberal thinkers, who used this concept to justify colonial conquest
led by their countries. Thus JS Mill thought it was justified to go to imperial campaigns if that would mean that the "uncivilized" will become "civilized." Tocqueville himself, writing about Algeria, articulated the characteristics of the French ideal of "civilizing missions." Only Bentham was against British imperialism, and only because he thought it was not feasible, because he thought that such campaigns are a waste of precious resources. Besides Great Britain and France, there were of course united Germany, Austria-Hungary and Czarist Russia. Each of these countries was for imperialist campaigns. Of course, conflicts of great powers over territory occurred throughout the history of the modern state, and in addition to these listed, from 16th
century onwards there were also Spain and the Netherlands. So the world in a historic moment became narrow because the West progressed precisely because the race for world wealth included only a limited number of members. The West, according to many, progressed only because highly developed countries like China and India were ravaged by exploitation. Suddenly, the exploitative campaigns included too many countries, and it was a matter of time before the conflicts of the great powers will escalate. And then right out of nowhere, appeared a Gavrilo Princip, assassinated an occupation symbol, undergone self-liberation and began World War I?

It is said that Gavrilo Princip was a nationalist. In the region people do not like him because he was a member of an organization that aimed to unify the Serbs under Austro-Hungarian rule (and other South Slavs). World-wide he is called a terrorist because, in any case and under whatever circumstances, the murder is considered a barbaric act - especially the assassination of a Crown. Let's start with the first charge. All (successful) anti-colonial movements in the twentieth century, around the world, were the movements of "national liberation." As Alan Ryan writes, nationalism is a dangerous gift that colonizers inadvertently gave to the colonized. Even Marx thought that the colonial conquests are progressive, in the sense that they may lead to expansion of the capitalist mode of socio-economic organization, which would result in the formation of national liberation movements, which would as those European, firstly get free from colonial rule, and then take part in the world socialist revolution. These movements would firstly be national. Liberation from "imperialism as the highest stage of capitalism" (as follows the most famous Lenin's work on this phenomenon) starts with grouping the nation or a group that wants, modeled on the Western nation-state, to be freed from occupiers and then to form an independent state union. Hence the definition of "non-aggressive nationalism" under the doctrine "to each people its own polity" and a clear distinction in relation to the "aggressive nationalism" which undermines conquests. This classification is reserved for the period of the early twentieth century, and especially for the period of anti-colonial struggle and is not relevant to the present analysis of nationalism as primarily retrograde social tendency. This struggle, in all parts of the world from the beginning of the twentieth century was often very radical and because it was such it does not mean that it could be classified as "aggressive" - if you use the aforementioned categorization. In this sense, Gavrilo Princip was a nationalist as, for example, Simon Bolivar, the symbol of anti-colonial struggle in South America. The same can be said for the other allegation, that Gavrilo Princip was a terrorist as, for example, Ernesto Gevaro (without intention to compare their historical or ideological roles). Here we come to what I consider the main epistemological error in the analysis of the historical role of Gavrilo Princip.

From the perspective of the historical role, it is completely irrelevant whether Young Bosnia, whose member was Princip, wanted to liberate the Serbs and then the others, or just Serbs, or all South Slavs (although the first would be the most likely). Also, it is less important whether this organization was in conjunction with the Serbian „Freedom or death“(although it was), and also because the main ideologist of the Young Bosnia Vladimir Gacinovic was a follower of Russian anarchism (Kropotkin and Bakunin), and was a friend with Trotsky, whom he met in Switzerland. It is less important if Gavrilo Princip, if he had by chance survived and lived in free Bosnia, would perhaps at some point change his mind regarding his beliefs (for which we cannot claim what they exactly were) like the Egyptian anticolonial fighter named Sayyid Qutb, who at first was
considered a hero, and then he was killed by Nasser Regime because he did not support military dictatorship but advocated the Sharia (he wrote a book called " Social Justice in Islam " in 1949.). So for the analysis of the historical significance of the assassination in Sarajevo and its perpetrator, variables such as the character of Young Bosnia, its connection with the "Freedom or death", or beliefs of Princip, are totally irrelevant. The only thing that matters is- the historical context in which this event took place because the assassination was an expression of antiimperial struggle of people who lived under foreign rule for centuries. The people who were treated by the great powers in a "scientific racist" manner, through Gavrilo Princip experienced
self-liberation. The people who still speak the same language and has different religions and ethnicity, for a hundred years is waiting for another Princip in this modern empire that, as Hardt and Negri say in their "Empire", is not formed on the basis of the power itself but on the ability to present power as one that is at the service of peace.

O rehabilitaciji četništva

Nedavno sam sa dva prijatelja otišao kombijem na Trešnju (tamo iza Avale) da prevezemo dva kauča iz vikendice jednog od njih. Skrenuli smo sa glavnog puta i ovaj koji nas navodi do svoje kuće u jednom trenutku kaže "idi samo pravo i skreni levo kod kukastog krsta". Pogledamo se nas dvojica koji isprva mislimo da se radi o šali, a onda nakon stotinak metara zaista skrenemo, kod kukastog krsta. Priča nama dvojici zaprepašćenih, dalje ovaj treći, kako njegov deda koji živi u blizini retko više i izlazi jer je kako njegov kaže, navikao da puca kada ugleda svastiku, a ne da pored nje prolazi. Svašta se nešto još promenilo u odnosu na vremena kada se na svastiku pucalo. U društvu u kom se od pre nekoliko godina vrlo intenzivno odvija rehabilitacija pro - fašističkih istorijskih tendencija, ovakvi fenomeni sa margina polako silaze u centar društvenog.

Henry Ford je na početku prošlog veka tvrdio da istorija nije ništa više do "jedna prokleta stvar nakon druge". Između ostalog i u političkoj misli kroz istoriju postoje one koje ne pridaju istoriji previše značaja. Takve su, primera radi, teorije koje se oslanjaju na društveni ugovor. Ipak, neke druge teorije hegelovskog ili marksističkog nasleđa istorijske varijable uzimaju kao osnovne determinante društvenih procesa. Nasuprot uverenjima da se ljudska istorija uvek razvijala u pravcu ostvarenja pravde za sve, Hegel smatra da ovo nije nužno tačno. Ovim Hegel u svojoj Filozofiji istorije želi da ukaže na grešku pri tumačenju istorijskih dostignuća kao irevirzibilnih.
Jedno od najvećih, ako ne i najznačajnije istorijsko dostignuće prostora bivše Jugoslavije bila je antifašistička borba iz koje su Južni Sloveni ali i ostale etničke skupine izašle sa jednom novom, do tada neostvarenom idejom. Prvi put u istoriji na prostoru tadašnje Jugoslavije izrodilo se načelo solidarnog, zajedničkog otpora okupacionim fašističkim snagama i konsekventno, udruživanje u zajedničku državu sa jasnom namerom da ona počiva na načelima političke i socijalne jednakosti svih ljudi koji su u njoj živeli (kraljevina SHS kao i kasnija Kraljevina Jugoslavija ne mogu se smatrati državnim tvorevinama koje su težile ravnopravnom tretmanu svih etničkih i verskih grupa koje su u njoj živele - kako u socijalnom tako ni u političkom smislu).  Sa druge strane, u svakoj od bivših republika postojale su snage koje su se solidarisale jedino sa samima sobom, te bile otvoreno fašističke ili kolaboracionističke. Ujedinjavalo ih je možda samo to što su sve bile anti - komunističke, ali ovo nije podrazumevalo međusobnu saradnju, već pre kolaboraciju sa fašističkim okupatorima. Nakon završetka Drugog svetskog rata, unutrašnje fašističke tendencije su poražene, baš kao i Sile osovine.

U poslednjih nekoliko godina javni diskurs u Srbiji sve više naginje nečemu što se pogrešno naziva ispravljanjem ili preispitivanjem istorije iako se radi o svojevrsnoj istorijskoj reviziji. Tako je pre nekoliko godina cela kampanja otpočela, kada se pola države upustilo u potragu za grobom četničkog vođe Draže Mihailovića. 2009. godine, Republičko javno tužilaštvo čak je i javno pozvalo građane da se uključe u potragu i obaveste nadležne organe ukoliko išta znaju o tome gde je sahranjen četnički general, pardon, đenereal. Ovim je zapravo proglašen početak kontra - revolucije poražene strane u Drugom svetskom ratu. Ta kontra - revolucija ne izvodi se naravno silom. Ona prati princip koji Antonio Gramsci naziva uspostavljanjem kulturne hegemonije. Prema ovom konceptu, postoje dva načina otpočinjanja vladavine od strane određene političke strukture (klase) : prvi je dostizanje vodeće pozicije u društvu i pravljenje saveza sa ostalim istomišljenicima (bez vlasti), a drugi je osvajanje vlasti i materijalizovanje društvene nadmoći kroz institucionalizovani represivni državni aparat - gde dolazi i do potčinjavanja neistomišljenika. Kada je reč o rehabilitaciji četništva u Srbiji, može se reći da je postepeno osvajanje javnog diskursa trajalo gotovo dve decenije, da bi već postignutu kulturnu hegemoniju dominirajuća skupina institucionalizovala (i potpuno) pre nešto više od godinu dana kada je na čelo države došao odlikovani "četnički vojvoda". Ideologija četništva naravno u današnjoj kontekstualizaciji nema nužno fašisoidni karakter, ali je u svakom slučaju, zaostavština koja se tiče militantnog anti - komunizma, te ekstremnog nacionalizma ali i šovinizma i danas sveprisutna. Ono što je evidentno je nastavak jačanja kulturne hegemonije, sada već i uz podršku državnih institucija. Igrana serija "Ravna gora" koja za nekoliko dana kreće na RTS-u već sada predstavlja katalizator uzbuđenja svih onih koji nisu voleli onu "prethodnu" istoriju, pa jedva čekaju da vide ovu novu, "Serbian friendly", revizionističku verziju prošlosti. Veza između neofašističkih tendencija u vidu organizacija poput Obraza, Dveri, Naših, 1389 i sličnih i rehabilitacije ideologije četništva itekako postoji. Zato je ovde po sredi svojevrstan paradoks. Dok sa jedne strane kuka nad neofašistima koji remete izborni proces na Kosovu, divljaju po stadionima ili crtaju kukaste krstove po stanovima gej aktivista, država sa druge strane sponzoriše rehabilitaciju ideologije koja je osnovno tlo pod nogama onih nad kojima se kuka.       


Tako je danas je za Srbiju više nego ikad, relevantno Hegelovo upozorenje da istorijska dostignuća ne moraju nužno biti irevirzibilna. Iako je "velikosrpska" ideologija koju je Dimitrije Tucović otkrio još u vreme Balkanskih ratova, poražena 1945, danas se društvo u Srbiji ponovo vraća unazad, birajući doduše sufisticiranija sredstva prilikom ostvarenja svojih ciljeva. Ipak, tu je i manjina, da ponovo preokrene točak istorije i nadvlada "tiraniju većine" (Tocqeville). Eto, baš pre nekoliko dana otišao sam kod frizerke.

- Znam da je vreme da se ošišam i obrijem kad mi kaže majka da ličim na Dražu četnika.
- Pa da znaš da ličiš, na to će ona šaljivo.
- E baš ti hvala.
- Ma slušaj, baš sad kad sam dolazila na posao, autobus je vozio jedan sa kapom sa kokardom i ogromnom bradom.
- Ma šališ se?

...ćutimo nekoliko sekundi i procenjujemo šta li ovo drugo misli o kokardi. U jednom momentu, frizerka prekida tišinu:

-  Ko nama vozi decu! Ma dal' da ga prijavim?

... pa ovi bi mu još i orden dali, mislim se ja. Ipak, verujem da ljudi nisu ni svesni u kakvoj državi žive. Zato ništa i ne preduzimaju, nastavljam misli. Oćutim par sekundi.

-Nego šta, odgovorim, možda je to prvi korak...

Gavrilo Princip, heroj?

Manje od godinu dana ostalo je do obeležavanja stote godišnjice početka Prvog svetskog rata, do tada najkrvavijeg rata u ljudskoj istoriji. Kako se 28. jun 2014. približava, sve je izvesnije da će se u organizaciju obeležavanja stogodišnjice u Sarajevu, na mestu gde je Gavrilo Princip izvršio atentat na austro - ugarskog prestolonaslednika i njegovu suprugu, uključiti čak i nemačka vlada. Najveća noćna mora naših baka i deka počinje da nas manje više sve mori, kako se ovaj datum približava. Pitanje koje nas muči je dakle, "šta će reći svet?"

Pri analizi uloge Gavrila Principa u svetskoj istoriji najpre je potrebno ukazati na epistemološku pogrešku u dominirajućem, ali nažalost revizionističkom tumačenju atentata u Sarajevu. Gotovo sva literatura koja se bavi uzrocima Prvog svetskog rata već na prvoj stranici apostrofira ubistvo Franca Ferdinanda i njegove supruge Sofije kao povod za početak rata. Uprkos tome što se u kasnijoj analizi ovaj sukob svetskih razmera dovodi u direktnu vezu sa sukobljavanjem imperijalističkih pretenzija velikih sila s kraja devetnaestog i početkom dvadesetog veka, uvek nekako ostaje taj početni gorak ukus na pomen imena Gavrila Principa.

Da je čin ubistva kolonijalnog subjekta od strane ugnjetavanog znak istinskog samooslobođenja, naučili smo od Žan Pol Sartra. Kako je kolonizaciju tokom devetnaestog i dvadesetog veka pratila promocija takozvanog "naučnog rasizma", prema kojoj je kolonizacija opravdana utoliko što je izvršena nad onima koji su nesposobni sami sobom da upravljaju, kolonializovan narod na tim područjima stavljan je u položaj inferiorne rase. Iako se često ocem "naučnog rasizma" smatra Aristotel, nemali je broj modernih, pre svega liberalnih mislioca, koji su upravo ovim konceptom opravdavali kolonijalna osvajanja svojih zemalja. Tako je Dž. S. Mill smatrao da je opravdano ići u imperijalne pohode ako će to značiti da će "necivilizovani" postati "civilizovani". Tocqueville je i sam, pišući o Alžiru, artikulisao karakteristike francuskog ideala "civilizirajućih misija". Jedino je Bentham bio protiv britanskog imperijalizma i to samo iz razloga što ga je smatrao neisplativim, jer je mislio da se takvim pohodina traće dragoceni resursi. Pored Velike Britanije i Francuske, tu su naravno bile i ujedinjena Nemačka, Austro - Ugarska i carska Rusija. Svaka od ovih zemalja imala je potrebe za imperijalističkim pohodima. Naravno, sukobi velikih sila oko teritorija protezali su se kroz čitavu istoriju postojanja moderne države, a u njima su pored pobrojanih, od 16. veka na ovamo učestvovale još i Španija i Holandija. Tako je svet u nekom istorijskom trenutku postao tesan jer se zapad razvio upravo zbog toga što se u trku za svetskim bogatstvom uključivao samo ograničen broj članova. Zapad se prema mnogima, razvio samo zato što su vrlo napredne zemlje poput Kine i Indije bile opustošene eksploatacijom. Najednom, u eksploatatorske pohode uključilo se dakle previše zemalja i bilo je pitanje vremena kada će konflikti velikih sila eskalirati. A onda se pravo ni od kuda, pojavio neki Gavrilo Princip, ubio okupatorskog simbola, doživeo sartrovsko samooslobođenje i započeo Prvi svetki rat?

Kažu da je Gavrilo Princip bio nacionalista. U regionu ga ne vole jer je bio član organizacije koja ja za cilj imala ujedinjenje Srba pod austro - ugarskom vlašću (ali i drugih južnih Slovena). U svetu ga nazivaju teroristom jer je, u svakom slučaju i pod kojim god okolnostima, ubistvo jedan varvarski čin - a pogotovo ubistvo jednog prestolonaslednika. Krenimo od prve optužbe.
Svi (uspešni) anti - kolonijalni pokreti u dvadesetom veku, širom sveta, bili su pokreti za "nacionalno oslobođenje". Kako Alan Ryan piše, nacionalizam je opasan poklon koji su kolonizatori nehotice dali kolonizovanima. Čak je i Marks smatrao da su kolonijalna osvajanja progresivna, u smislu da mogu da dovedu do ekspanzije kapitlističkog načina socio - ekonomske organizacije, a koji bi za posledicu imao formiranje nardnooslobodilačkih pokreta, koji bi se po uzoru na one evropske, oslobodili najpre kolonijalne vladavine, a onda i uzeli učešće u svetskoj socijalističkoj revoluciji. Ti pokreti, najpre bi morali biti nacionalni. Oslobođenje od "imperijalizma kao najvišeg stadijuma kapitalizma" (kako glasi najpoznatije Lenjinovo delo o ovom fenomenu) kreće sa grupisanjem nacije, odnosno skupine koja ima želju da se, po uzoru na zapadne nacionalne države, najpre oslobodi okupatora a potom i formira nezavisnu državnu zajednicu. Otuda i definisanje "neagresivnog nacionalizma" prema doktrini "svakom narodu njegova zajednica" ("to each people its own polity") i jasno razlikovanje u odnosu na "agresivni nacionalizam" koji podrazumeva osvajanja. Ova klasifikacija dakako je rezervisana za doba ranog dvadesetog veka i pre svega anti - kolonijalnu borbu i nije relevantna za današnju analizu nacionalizma kao pre svega retrogradnu društvenu tendenciju. Ta borba je neretko, u svim delovima sveta s početka dvadesetog veka bila vrlo radikalna i to što je bila takva ne znači da je mogla biti svrstana u "agresivnu" - ako koristimo prethodno navedenu kategorizaciju. U tom smislu, Gavrilo Princip je taman onoliki nacionalista koliki je i, primera radi, Simon Bolivar, inače simbol anti - kolonijalne borbe u Južnoj Americi. Isto se može reći i za drugu optužbu, tj. da je Gavrilo Princip taman onoliki terorista koliki je bio i, primera radi, Ernesto Gevara (bez namere da poredim istorijske ili ideološke uloge ove dvojice). Ovde i dolazimo do onoga što smatram glavnom epistemološkom (saznajnom) greškom u analizi istorijske uloge Gavrila Principa.

Potpuno je, sa stanovišta istorijske uloge, irelevantno da li je Mlada Bosna čiji je Princip bio član, bila za oslobođenje prvo Srba pa onda i ostalih, ili samo Srba, ili svih južnih Slovena podjednako (mada će biti da je ovo prvo). Takođe je manje bitno da li je ova organizacija bila u sprezi sa srpskom "Sloboda ili smrt" (a jeste), između ostalog i što je, primera radi, glavni ideolog Mlade Bosne Vladimir Gaćinović, bio sledbenik ruskog anarhizma (Kropotkina i Bakunjina), dok je sa Trockim, koga je upoznao u Švajcarskoj, bio čak i prijatelj. Manje je važno i to da li bi se Gavrilo Princip, da je kojim slučajem preživeo i ostao u oslobođenoj Bosni, možda u nekom trenutku i predomislio u vezi sa svojim uverenjima (za koja i ne možemo da tvrdimo kakva su tačno bila), poput na primer egipatskog anti - kolonijalnog borca po imenu Sayyid Qutb, koji je najpre bio heroj, a onda je ubijen od strane Nasserovog režima jer nije podržavao vojnu diktaturu već se zalagao za Šerijat (ovaj čovek je inače 1949. godine napisao knjigu pod imenom "Social justice in Islam"). Tako su dakle za analizu istorijskog značaja atentata u Sarajevu i njegovog izvršioca, varijable poput karaktera Mlade Bosne, njenih veza sa "Sloboda ili smrt" ili uverenja Principa samog, potpuno irelevantne. Pre će biti da je jedino što je bitno - istorijski kontekst u kome se ovaj događaj odigrao jer je atentat bio izraz anti - imperijalne borbe naroda koji je pod stranom vlašću živeo vekovima. Narod prema kome su se velike sile odnosile "naučno rasistički", kroz Gavrila Principa doživeo je sartrovsko samooslobođenje. Ovaj narod koji i dalje priča istim jezikom a različitih je vera i etniciteta, već stotinu godina čeka na još jednig Principa u ovoj modernoj imperiji koja se, kako to Hardt i Negri kažu u svojoj "Imperiji", ne stvara na osnovi same sile već na sposobnosti da se sila predstavi kao da je u službi mira.