Srbija kao dovršena država

Procesi rehabilitacije istorijskih ličnosti koje su tokom Drugog svetskog rata sarađivale sa nacističkim okupatorom izaziva veliku pažnju u Srbiji. Proteklih dana ipak, nije u centru pažnje samo sudski proces za rehabilitaciju Milana Nedića, već i odluka da se sa Trga Slavija izmesti spomenik Dimitriju Tucoviću. U regionu takođe svedočimo događajima koji se mogu podvesti pod istu tipologiju. Primera radi, novi hrvatski ministar za kulturu smatra da je „anti – fašizam floskula“, a u toj se državi ponovo počinje govoriti i o „izdajnicima“, što se može smatrati eufemizmom za „anti – Hrvate“. No, fokusirajmo se na Srbiju.

Pogrešno je čini mi se, posmatrati procese rehabilitacije Draže Mihajilovića, Milana Nedića i Dimitrija Ljotića kao procese koji su sami sebi svrha. Nisu to po mom mišljenju ni instrumenti, a ni kamen – temeljci koji mogu predstavljati uvod u nešto još tragičnije. Umesto toga, ovo su procesi koji se mogu smatrati „završnim radovima“, poslednjim ekserima koje država Srbija udara na građevinu koja je izrađena prema projektnom dizajnu napravljenom mnogo ranije. Taj dizajn u svom naslovu ne krije ništa što zvuči prestrašno. Nije to ni četnička Srbija, ultra – nacionalistička, šovinistička, a bojim se ni „anti – evropska“, nazadna Srbija – kako bi to volele da zaključe koleginice i kolege iz redova „građanske Srbije“. U naslovu toga dizajna, na čije se ostvareno velelepno zdanje ovih dana udaraju poslednji ekseri zove se „Srbija kao dovršena nacionalna država“.

Da bi opravdala svoj naziv, svaka nacionalna država mora da se obračuna sa tekovinama koje su u svojoj srži anti – nacionalne ili u ublaženoj varijanti, internacionalne. Istorija Srbije kao i Hrvatske poigrala se surovo sa zastupnicima „nacionalnih projekata“, kada je u Drugom svetskom ratu nasuprot anti – fašističkom internacionalnom partizanskom pokretu, postavila nacionalne anti – komunističke, ali i pro - fašističke pokrete - poput četničkog ili ustaškog. To je tvorcima ideje o „dovršenoj nacionalnoj državi“ stvorilo nelagodu koju su odlučili odlagati do samog kraja izgradnje velelepnog nacionalnog zdanja. Ta nelagoda ogleda se u tome da je, kako bi se nacionalni projekat dovršio, neophodno raskrstiti sa komunističkim „neprijateljem nacije“ – koji je istovremeno bio i jedini anti – fašistički činilac u narodno – oslobodilačkoj borbi protiv naci – fašizma. Ipak, što se mora – mora se.

Nisu, sa druge strane, završni radovi na „sanaciji srpske države“ nešto najnečasnije što je moralo biti odrađeno u procesu dovršetka nacionalnog projekta. Najnečasnije je za nama i ono se može kvantifikovati brojem nedužnih žrtava u ratovima sa početka radova na gorepomenutom zdanju. Pošto je svaki početak težak, ruke je okrvavio dobar broj izvođača radova. Arhitekte su doduše uglavnom pomrle umeđuvremenu, ali se i danas služimo njihovim „mudrim rečima“ koje su uklesane u krvlju okupanom kamenu temeljcu naših nacionalnih konstrukcija. Mnogi koji su lopatama, među prvima kopali...temelj, danas su na mestima poput predsedničkog.

Rasplet sage u najmanju ruku je ciničan. Najpre je izgledalo kao da su ratni temelji nacionalnih država na ovom prostoru anti – civilizacijski, a onda se ispostavilo da je uspešnost u procesima etničkog čišćenja i masovnih ubijanja donosila bolju startnu poziciju u daljem procesu radova na nacionalnom projektu. Kako je uspešniji i brži rad na dovršavanju nacionalne države donosio i bolju poziciju u redu za članstvo u „podorici evropskih zemalja“, u nju su prvi ušli oni koji, ili nisu ispočetka imali problema sa etnički heterogenim stanovništvom (Slovenija) ili koji su najuspešnije očistili svoju teritoriju od „destabilizujuće manjine“ (Hrvatska). Srbija je pala na ispitu etničkog čišćenja, pa joj taj neuspeli pokušaj u južnoj pokrajini i dalje donosi mnogo glavobolje u evro – integracijama. Srbija zbog ovoga pokušava da se „vadi“ na završnim radovima i da tako moderna, nacionalna, sa jasnim anti – komunističkim i otuda, pro – evropskim opredeljenjem, zamaskira „fleke“ sa početka izvođenja radova. Možda je u prošlosti bilo i „neuspeha“, ali evo – polako se nacionalno velelepno zdanje dovršava. Temelji možda jesu umazani crvenom bojom, enterijer možda jeste siv, poslednji ekseri crni. Najvažnije je da crveni temelji Srbije kao dovršene nacionalne države nisu crveni od komunizma. Još važnije, estetike radi, fasada je ružičasta.        

Kako satira pomaže Vučiću

Veliku inspiraciju za osnove na kojima postavljam ovaj tekst dobio sam čitajući "Polet naše mladosti" Aleksandra Zinovjeva. U tom književno - sociološkom eseju o staljinizmu, Zinovjev, uz pomoć kretanja duž dve dimenzije, individualnih percepcija staljinizma sa jedne, i karakteristika jedne epohe, sa druge strane, saopštava nam nešto o sovjetskom društvu što bi i danas neko morao da saopšti našim društvima na prostoru bivše Jugoslavije.

Sa stanovišta pojedinca, razni su utisci na stolu kada se govori o jednoj epohi, kao što je na primer staljinistička. Ima onih koji sećanja ne razdvajaju od Staljina kao ličnosti i kulta koji se oko njega razvio. U oceni epohe, oni ne odmiču dalje od nepristojne samouverenosti sa kojom o epohi, govore kao da se ona dogodila samo u njima i kao da su njene karakteristike centrirane oko njih i njihovih doživljaja. Zinovjev sa druge strane, kroz neke od likova, baca svetlo na stranu koja je zamračena sa Hruščovljevim zaokretom i udaljavanjem od "kulta ličnosti". Poseban akcenat je na nečemu što isprva izgleda kao da se ni meni, niti drugaricama i drugovima sa levice naizgled ne može dopasti - a to je da je Staljin proizvod jednog vremena, pre nego li devijacija koja je nasilno skrenula realni socijalizam sa pravog puta. Dobra vest je da ovo i dalje ne znači da je Staljin savršeno logična personifikacija marksizma u praksi, već samo da je Staljin bio proizvod vremena i prostora na kom je živeo kao i onoga što je sa tim vremenom i prostorom bilo u interakciji spolja. Ništa više i ništa manje od toga. 

Vratimo se na naše područje. Otkuda Vučić na mestu premijera Srbije? Kako se njegov karikaturni karakter zajedno sa drugim lex specialis postojanjima poput Vulinovog, pojavio u formi kulta? Otkuda Izetbegović na mestu "Ata - Bošnjaka", Đukanović na mestu privatnog vlasnika države, Gruevski na čelu zemlje koja se smatra najednom, ostvarenim snom Aleksandra Makedonskog? Otkuda tamo neki Hasanbegović, "musliman a ustaša", na mestu ministra kulture Hrvatske? Fokusirajmo se na Srbiju, mada bi i svaki drugi primer iz regije bio jednako pogodan za ono pto želim saopštiti.

Kult ličnosti je uvek veliki prijatelj baze jedne epohe, a veliki neprijatelj onima koji žele promeniti bazu. U Srbiji se čitavo javno mnenje bavi kultom Aleksandra Vučića, "orbanizacijom", "putinizacijom", Vulinom koji juri očima nevidljive muve, premijerom koji govori "tišina tamo" na sednici vlade i spasava dete zavejano u Feketiću, Babićem koji đuska, izgovara reči standardizovanog jezika naopako. Jedni kažu da je premijer lud, drugi da je opasan, treći ga brane, četvrti kažu da je zadnje vreme došlo i biće da su oni najbliži istini.

Satira takođe doseže svoje zvezdane trenutke, sa likovima poput Babića ili ministra policije Stefanovića. Satira, koja "gađa" karikaturne osobine ličnosti, misleći pritom da im nanosi nemerljivu štetu. Od Zinovjeva saznajemo da se u Staljinovo vreme često birao, iz redova "partijskih nitkova", jedan lik koga će sami partijski satiričari, stavljati na plakate i ismejavati. Neprirodno je da u bilo kom kolektivu nema raznih Babića ili Vulina - pa čak i na vodećim mestima. Sve to čini predstavu živom i dinamičnom. Smejemo se mi tako raznim gafovima, pa kad ih još uobliče i "njuz - netovci", onda tek umiremo od smeha. Sve dok se ne završi klip, a onda...čekamo novi. Kažemo sebi, pa zar je moguće da ovi svi ljudi, što javno, što tajno - veruju u ovo što govori Vučić - "ludak"?

Tu smo već na dnu prve zamke. Postojao je u Sovjetskom savezu fenomen takozvanih "potkazivača". To su bili oni ljudi koji su pisali prijave protiv drugih, u kojima izveštavaju Organ o anti - staljinističkom delovanju pojedinaca. Na hiljade je takvih prijava stizalo dnevno Organu. U jednom trenutku, piše Zinovjev u svom auto - biografskom eseju, postane jasno da od svih potkazivača, jedan šalje nemerljivo veći broj prijava, zasipajući uposlenike Organa materijalom sa kojim ovi ne mogu iya'i na kraj, pa postaje jasno da je reč o "posvećeniku" koji izgleda, stvarno veruje u to što radi. Odluče uži članovi Organa, da ga se reše i to tako - što će sada neko od njih napisati prijavu protiv tog koji im ne da mira. Tako i bude i ovaj koji stvarno veruje, bude uhapšen na osnovu prijave koju su napisali sami članovi Organa. Najlepši obrt koji čovekova mašta može zamisliti dogodi se sa Hruščovljevim zaokretom i otklonom od Staljinovog kulta, kada, kako kaže sam Zinovjev, nastupi vreme "liberalizma". Ovaj fanatični potkazivač, koji je jedini slepo verovao u to što Staljin govori, biva pušten na slobodu i označen žrtvom Staljinističkog terora. Rukovodilac Organa koji kao i svi "normalni" ljudi nije za ozbiljno uzimao gotovo ništa što je radio i koji je napisao prijavu protiv ovog prvog, biva penzionisan i javno žigosan kao "staljinista". 

Čini se dakle, da mi posmatramo ove razne "botove", Babiće, Vuline i ostale kako na visokom tako i na najnižem poltronskom nivou, kao ludake koji zaista veruju u reči ovoga što ga sa beskonačno puno humora, umirući od smeha, označismo kao "ludaka". Jedino što je sigurno je, naprotiv, da će prvi taj koji bude zaista, u potpunosti poverovao u to što Vučić govori, biti smaknut. Taj bi samo odmagao. Šta rade onda oni koji Mu pišu pesme, propovedaju hvalospeve i kontrabalansiraju negativne komentare po društvenim mrežama, upitaćemo se? Ništa, uklapaju se u "duh vremena", najbolje što umeju. S obzirom na to da se uvek i u svakom vremenu naći više onih koji će se u njegov duh uklapati, od onih koji će po svaku cenu slediti ideale, onda se valja pobrinuti da se duh vremena napravi na što emancipatornijim osnovama.

Što se same ličnosti oko koje je formiran kult tiče - i ona će nestati onog momenta kad bude prestala da igra ulogu na istorijskoj pozornici konstruisanoj sa padom socijalizma. Ta velika predstava u kojoj smo svi akteri i posmatrači, uključujući i one koji satirom napadaju karakteristike glumaca, završiće se onog momenta kad budemo demontirali njene daske zakucane velikim reakcionarnim ekserima. Sve ostalo, poput nastupa opozicionih lidera ili satire koja maši poentu, Vučićevu pobedu na pozornici konstruisanoj baš za njega, čine veličanstvenijom. A šta bi drugo opozicija činila, do ukazivala na Vučićev autoritarizam? Šta drugo, kad je i sama zakivala eksere u daske pozornice na kojoj je danas glavni akter Vučić, a sutra ko zna ko. Ona svakako nije ta koja će razmontirati podlogu za tranzicijske predstave - a to je ono što je potrebno učiniti danas.

Važno je čini mi se konkretizovati poruku za koju sam na početku najavio, da ju je važno saopštiti našim društvima. Nije ustaštvo u Hrvatskoj evidentnije nakon izjave novog ministra kulture da je "anti - fašizam" floskula. Ustaštvo je ukucano u daske na kojima se igra predstava. Ono je u hrvatskom javnom diskurksu, ono je u školama, u kulturi, u samouvereno - egocentričnim, pojedinačnim percepcijama jedne epohe koje su spram nje u dijalektičkom odnosu: istovremeno su njeni konstituenti i proizvodi. Nije četništvo u Srbiji porazilo anti - fašističku stranu srbijanske istorije sa procesima rehabilitacije Draže Mihajilovića ili Milana Nedića. Ono je u udžbenicima, institucijama već više od dve decenije, ono je u drvetu od koje napraviše paralelnu i komplementarnu, četničku pozornicu onoj ustaškoj, sa druge strane granice. Ismevanje likova koji igraju svoju ulogu, u epohi koju samo simbolizuju, nije ništa drugo do ismevanje i nas samih koji, šta god da radimo, s vremena na vreme i sami kročimo na istu tu pozornicu. 

Satira je naravno subverzivna načelno. Međutim, ako se fokusiramo na epohu u kojoj živimo, ili na još nekoliko primera iz prošlosti, ona nekim čudom, možda nenamerno, može postati epohino udarno oružje baš zbog toga što maši temu kojom se mora baviti, ako želi biti subverzivna. Time ona učvršćuje na prestolu i karikaturnog lika koji simbolizuje jedno vreme. Naša je realnost da se u Srbiji više govori o knjizi "njuz - netovaca" nego o kapitalnom delu Milana Radanovića u kom se istorijski obrađuju četnički zločini iz vremena Drugog svetskog rata. Da ne bude nesporazuma, ja mislim da su Draža Petrović, Zoran Kesić i "njuzovci" sjajni momci, da imaju dobar smisao za humor ali, ovde govorim o ulozi tog humora u našem vremenu i prostoru. 

Staljin je, kažu, strašno voleo šalu. Na jednom prijemu za delegate kongresa, upitao je delegata iz udaljenog regiona kako stoje stvari sa približavanjem komunizma. "Drug Lenjin nas je učio, odgovori delegat, da je komunizam sovjetska vlast plus elektrifikacija čitave zemlje. Mi smo druže Staljin, na pola puta jer nam je samo pedeset posto stanovništva nenaelektrisano." Prema svedočenjima, Staljin se tome smejao ne samo tada, već vrlo često u budućnosti kad god bi se prisetio tog odgovora delagata iz udaljenog regiona. Mogu vrlo lako zamisliti slično pitanje koje Vučić upućuje članu mesnog odbora SNS-a, na prijemu za predstavnike mesnih odbora: "Je li, kako napreduje napredak? Pa, odgovori ovaj, vojvoda Šešelj nas je učio da je napredak naprednjačka vlast plus Rusija, a ne EU. To znači da smo tu negde, na pola puta. U redu, reče Vučić, kad shvatiš da je EU zapravo drugi element napretka, shvatićeš i da smo već sad, na kraju puta. Ka napretku? upita mesni odbornik."     

  

Zašto sam protiv nove karikature Charlie Ebdo

Jedan je bloger u svom tekstu o napadima u Kelnu počeo svoj tekst rečima da je pisati na tu temu kao hodanje po minskom polju. Svaku reč moraš meriti više puta, vešto izbegavati zamke u koje možeš upasti tvrdeći, pa bilo šta. Pokušaću da ne „ zgazim na minu“ pišući protiv najnovije karikature francuskog satiričnog magazina Charlie Ebdo.

Poruka autora je jasna. Karikatura sirijskog mališana čije je beživotno telo izbacilo more, u kojoj se taj mališan prikazuje kao odrasli čovek koji juri žene po Kelnu, ima za cilj da na glavačke prevrne i podrije rasistički, anti – izbeglički talas koji je zapljusnuo evropski kontinent, nekako uporedo sa talasima punim beživotnih ljudskih tela koji gotovo svakodnevno zapljuskuju mediteransku obalu, na obodima Evrope. Svakako da u ovom slučaju nije reč o jeftinom senzacionalizmu, već o nameri da se razbiju tabui i kršenje normi uspostavljenih u ovom našem nakaradnom svetu. Međutim, problem koji nastaje pri kršenju ustaljenih, što nepisanih što zakonskih normi. je onaj koji se pojavljuje pri samom odabiru normi koje se krše. Biti subverzivan znači i biti vešt, pažljivo birati i „tri puta meriti“ norme koje se nameravaju kršiti, kako bi se nekom otvorile oči. Čini mi se da je taj posao u slučaju navedene karikature odrađen, u najmanju ruku traljavo.

Ako je društvena norma da ne udarimo šamar osobi koja nam stane na cipelu u javnom prevozu, onda je to norma koju nema smisla kršiti – jer ona nema nikakve veze sa kapitalizmom, eksploatacijom, ljudskom patnjom. Naprotiv, to je norma koja je u istorijskom procesu razvoja čovečanstva, postala opšte – prihvaćena sa dobrim razlogom i svako kršenje te norme izaziva osudu. Smatra se još mnogo stvari neprihvatljivim sa stanovišta istorijskog trenutka u kom se nalazimo. „Crni humor“ je dosta fluidan prostor i u njemu postoje tendencije ka kršenju konvencija, a vrlo često i razbijanju tabua. Set tabua i tema o kojima se ili ćuti ili govori na način koji je sa svih strana omeđen društvenim normama, veliki je. Veština, pa ako hoćete i „osećaj“ za to koje teme treba odabrati kako bi se limiti emancipacije nadišli ili ukinuli, važna je za svakog ko ima za cilj dalju emancipaciju. Čini mi se da su teme poput silovanja, nasilja nad decom, ili upotreba mrtve dece u cilju „otvaranja očiju“ pred aktuelnim političkim i društvenim problemima – i to na način da upotreba gotovo prelazi u zloupotrebu, promašene teme. Kredibilitet u javnosti kritičkog mislioca, umetnice ili satiristkinje, u mnogome zavisi od veštine odabira polja analize i kritike, čiji limiti ujedno predstavljaju i limite same ljudske emancipacije. Deo društvenih standarda i etika koje se tiču novinarskog pisanja i izveštavanja, umetničkog izražaja ili bilo kog drugog vida javnog istupa, ne odražava ujedno i limite emancipacije. Naprotiv. Drugi se deo zaista preslikava u takve limite. Ono što je satirični magazin učinio, po mom sudu, spada u prvu kategoriju jer standardi koji postoje kada se u javnosti govori o dečjem životu, silovanju i slično, postoje kako bismo, čini mi se, sprečili ukidanje čak i onih emancipatorskih dostignuća osvojenih do ovog trenutka.

Mnogo je teorije koju možemo ovde primeniti. Neću se njom baviti. Umesto toga, samo ću pomenuti reči koje sam koliko juče čuo od jednog vrlo priznatog metodologa u oblasti političkih nauka. „Ako čitate tekst na osnovnim studijama, rekao je, i ne razumete ga – onda je vrlo verovatno da je problem u vama. Ako čitate tekst na doktorskim studijama i ne razumete ga, onda je vrlo verovatno problem u samom tekstu“. Kao što sam na početku naznačio, savršeno dobro razumem poruku koja se htela poslati karikaturom malog Aylana, u zamišljenom zrelom dobu. Ono što pak ne razumem, jeste koje su to linije emancipacije koje se ovim izražajem brišu, ukidaju ili protežu.

Doktorant

Politički izveštaj iz Španije: Da li je Podemos ostao kratkih rukava?

Po prvi put od završetka Frankove diktature u Španiji, na izborima za nacionalni parlament izvesno je da će vlada biti formirana samo ukoliko se nekoliko stranaka dogovori oko koalicije. Filozofija koju forsira elektoralni sistem u ovoj mediteranskoj državi jeste ona koja garantuje političku stabilnost, na uštrb demokratskog upravljanja. Diskrepancija između broja glasova koji su potrebni različitim partijama da bi osvojile mesto u parlamentu ogromna je. Primera radi Ujedinjena levica je osvojila blizu milion glasova i samo dva poslanička mesta, dok je vladajućoj Narodnoj partiji bilo potrebno oko 56 000 glasova za jedno mesto, Podemosu oko 70 000, socijalistima oko 58 000 i tako dalje.  Pred najskorije izbore, od ljudi u Barseloni mogao sam čuti da je „koalicija“ gotovo pa nepoznata reč u španskom političkom životu. U prošlosti su se socijalistička (PSOE) i Narodna  partija (PP) smenjivale na vlasti što uz pomoć apsolutne većine, što otvorene ili prećutne podrške za manjinsku vladu koju bi formirale nakon što bi dobile prostu većinu. Poslednja ovakva promena vlasti dogodila se 2011. godine kada je Zapatero (PSOE) ustupio mesto vladajuće partije Rahojevoj PP.

Pored tabloidnih dešavanja poput nokautiranog premijera Rahoja u rodnom mestu u Galiciji (od strane maloletnika koji je u rodbinskim odnosima sa Rahojevom suprugom), ili simpatične situacije u kojoj je gradonačelnica Barselone Ada Kolau zaboravila ličnu kartu kod kuće pa je morala dva puta dolaziti na biračko mesto, jedna se značajna novina naselila u špansku politiku.  Iako je daleko od ispravnog zaključak lidera socijalista Sančeza da „Španija skreće ulevo“, očigledno je ipak da Španija skreće sa bipartizma i puta stabilnosti po cenu manjka (ili odsustva) demokratkog odlučivanja, ka partijskom pluralizmu i opštoj promeni javnog diskursa. Najviše glasova ponovo je, kao i 2011. osvojila „Partido Popular“ premijera Rahoja, ali je njihov broj mesta u parlamentu pao sa 186 na 123 (od ukupno 350). Iako sebe smatraju jedinim pobednicima izbora (jer bez njih, ili makar njihove podrške teško može biti nove vlade), socijalisti su sa svojih 90 mesta u parlamentu izgubili 20 mesta u odnosu na pre četiri godine. Ovi rezultati dve vodeće partije u Španiji ujedno predstavljaju i najlošiji rezultat za socijaliste u istoriji, ali i najlošiji rezultat za PP od 1989. godine.

Gde su otišli glasovi dveju najvećih partija? Glasovi Rahojeve stranke slili su se na konto partije „Građana“, odnosno partije pod nazivom „Ciudadanos“. Pod vođstvom mladog oportuniste Alberta Rivere, „Građani“ su iz katalonskog političkog prostora uskočili u trku za parlament na nacionalnom nivou, nakon gotovo 10 godina delovanja u regionu na severu. Oni su se u značajnoj meri okoristili o korupcionaške afere koje već neko vreme potresaju vladajuću PP, pa su tako na krilima zaokreta od bipartizma ka partijskom pluralizmu došli do 40 poslaničkih mandata i četvrtog mesta na poslednjim izborima. Ovo je inače stranka desnog centra, što se može videti po čisto neoliberalnom ekonomskom programu i pozivima da „španska ekonomija postane konkurentnija najjačim ekonomijama sveta“. Na suprotnoj strani od njih, nalazi se Podemos čiji je lider Pablo Iglesijas samo dve nedelje pred izbore u jednoj televizijskoj emisiji predvideo da će njegov pokret osvojiti 102 mandata, da bi rezultat bio na kraju 69 poslaničkih mesta. Poslednji rezultati anketa, samo dan uoči izbora (ankete koje radi katolonska agencija za istraživanje javnog menjenja, a koji su se pojavili u Andori u vreme predizborne ćutnje, tako što su umesto imena partija, pored procenata stajale razne voćke  - jabuke, breskve itd), Podemos je bio na drugom mestu, dakle ispred socijalista.

Nova leva politička snaga čija je socijalna baza oličena u pokretu „15 M“ (skraćeno za „15. maj“, što je izvorno ime pokreta poznatijeg pod imenom „Indignados“) za razliku od Ciudadanosa, zapravo je kreirala novi politički prostor, pa je otuda ovaj rezultat dobar, ali ne i sjajan. Pošto je Podemos uspeo da kreira prostor za zaokret u španskom političkom životu, njemu bih posvetio malo veću pažnju i upitao se, da li je Podemos ostao „kratkih rukava“ na ovim izborima? Da li je nakon što je sa sobom doneo i nadu da će u se u Španiji dogoditi ne samo okončanje bipartijske oligarjijske vladavine, već i početak nove ere koja bi mogla ispuniti nedosanjane snove grčke Sirize ili da budem još dramatičniji – početak osvete za „slomljenu kičmu“ Aleksisa Ciprasa, Podemos na ovim izborima ušao u institucije i zatvorio vrata za sobom, ili je otškrinuo i naredna vrata radikalne demokratske emancipacije?

Prvo pitanje koje sam postavio prijateljima u Španiji, koji uglavnom glasaju za Podemos (u Barseloni u koaliciji sa Ujedinjenom levicom) bilo je: „Verujete li i dalje?“. Nisu mi mogli ponuditi jednostavan odgovor. Moj je utisak da je od izbora za Evropski parlament u maju prošle godine kada je Podemos pobedio i postao druga uzdanica evropske levice, ovaj pokret već sredinom 2015. Godine u očima birača „skliznuo“ ka staroj dobroj priči o „manjem zlu“. Od pokreta koji je sebe struktuirao po sistemu „krugova“, ne pristajući na tradicionalno hijerarhijsko unutarpartijsko ustrojstvo, Podemos je postao baš takvom, hijerarhijski ustrojenom partijom. Ja sa ovim nemam problem i šta više, rizikujući da razočaram romantični deo sebe samog, mislim da je ovo bilo neophodno i ako želite, politički korisno. Drugi talas zaokreta koji Podemos pravi u odnosu na 2014. godinu (kada je u jednom trenutku i bio vodeća politička snaga prema istraživanjima javnog mnjenja), tiče se promene retorike. U početku, kada je nastajao pokret M – 15 , kada su nicali razni ogranci tog pokreta, akcenat jeste bio na parolama ala  „Occupy“  poput „mi smo 99 %“, ali moglo se jasno videti da zahtevi novog pokreta odozdo mešaju tradicionalnu retoriku i njenu aktuelizaciju, kontekstualizaciju ili jednostavnije – vrše adaptaciju vremenu u kom žive. Iako je rad teorijskog (i bračnog) tandema Laclau – Muf, iz kog je Podemos crpeo koncepte poput „popularnog suvereniteta“, „kontra – hegemonije“ ili „progresivnog populizma“ pre u vodama neo – marksizma, pa čak i post – marksizma, ova je praksa praćena aktuelizovanom levom retorikom, mnoge u Španiji navela da veruju. Ipak, kako je vreme odmicalo, Podemos se odlučio da pravi zaokrete koji su sve manje stavljali akcenat na klasu i radništvo, a sve više na ideološki „neutralnu“ retoriku poput potenciranja dihotomije između „naroda“ i „političke kaste“. Nastavljeno je insistiranje na obrazovanju za sve, opštem pravu na zdravstvenu zaštitu, socijalnoj inkluzivnosti raznih obespravljenih slojeva, ali je još u Iglesijasovom autorskom tekstu za Le Monde Diplomatique iz avgusta ove godine bio jasan finalni zaokret ka post – ideološkoj poziciji koja se može prevesti kao „nismo mi ni levica ni desnica, mi smo uz obespravljeni narod“. Svi smo se pitali, je li ovo bila predizborna taktika ili suštinski zaokret?

Razvoj Podemosa u poslednje dve godine svakako je, mnogo kompleksnija tema i zahteva više prostora nego što ga ja ovde imam. Pored polu – kritike koju sam im uputio u prethodnim redovima, evo u nekoliko redova apologetizma. Primera radi, početno povezivanje Podemosa i Iglesijasa samog sa „čavizmom“ u Španiji ne nailazi na salve oduševljenja kao što je to primera radi, slučaj kod nas u krugovima sklonim fetišizaciji Latinske Amerike – šta više. Nije nužno ovo vezano za negodovanje pred socijalizmom, koliko za negodovanje pred „kaudiljo“ sistemom tipičnim za latino – američku politiku. Dakle, to se moralo ublažiti ili gotovo napustiti kako bi se pokušala ugroziti hegemonija dve vodeće partije. Ipak je sa druge strane, u post – izbornom govoru Iglesijas svoje obraćanje završio sećajući se nikog drugog do Salvadora Aljendea i to rekavši: „Večeras se sećamo besmrtnih reči Salvadora Aljendea – istorija je naša i nju kreiraju ljudi“.

Drugo, Siriza i njen neslavni završetak gerilske borbe sa briselsko - berlinskim „Golijatom“ uticala je na smanjenje euforije oko Podemosa, kako u Evropi tako i u samoj Španiji. Iako je ova zemlja četvrta ekonomija sa jednom desetinom udela u ukupnoj ekonomiji evrozone, pa je stoga njena progovaračka pozicija mnogo bolja od pozicije malene Grčke (sa manje od 2 % udela u BDP-u zemalja evrozone), brutalno pregažena Grčka naterala je Podemos da primera radi, u kampanji za nacionalne izbore potpuno zanemari pitanje odnosa sa EU i kreditorima. Umesto toga, akcenat je bio na „internim“ pitanjima, poput nezaposlenosti i korupcije. U svakom slučaju, polomljena Sirizina kičma Podemosu je skresala krila i prizemljila ih nakon evropskih izbora 2014. Zato je partija krenula putem „kojim se češće ide“ i to je razumljivo. Treće, Podemos je u Barseloni i još nekoliko izbornih jedinica išao zajedno sa „Ujedinjenom levicom“, tradicionalnom levom partijom, koja već dugo ostaje odana socijalističkoj ortodoksiji. Ono što Podemos nije mogao eksplicitno, mogla je „Isquierda Unida“ kojoj su uzgred, otišli i mnogi razočarani potencijalni glasači Podemosa (ili joj se vratili). Podemos je odneo pobedu u Kataloniji i Baskiji, bio drugi u Madridu, Galiciji, Valensiji. Tako je ova partija, izrasla iz „Indignadosa“, razbila bipartijsku rigidnu Španiju i u tome je njena ogromna zasluga. Ranije pomenuti desno – liberalni Ciudadanos samo je uskočio u prostor prethodno prokrčen od strane Podemosa. Odgovor na gore postavljeno pitanje oko toga „da li je Podemos ostao kratkih rukava“ osvojivši značajno manje glasova nego što je njen lider očekivao (69 umesto 102 poslanička mesta) i ipak zauzevši treće umesto drugog mesta (sa oko 1,5 posto manje glasova od drugoplasirane PSOE) zavisi od toga kuda Podemos planira da ide nakon ovih izbora?

Jasno je nadam se, da pod „kuda Podemos planira da ide“, podrazumevam znatno širi opseg političkih snaga unutar same partije ali i oko nje (pokreti u Madridu i Barseloni primera radi, koji su dobili gradonačelnice ali nisu formalno deo Podemosa), kao i njegovu bazu oličenu u socijalnom pokretu iz 2011. godine. Ako putanja kretanja nadilazi prostu fragmentaciju španskog političkog prostora kao cilja po sebi, ako ona podrazuveva osnaživanje pokreta kao dela šireg, evropskog pokreta, ako put kojim „se češće ide“ iz predizborne kampanje postane put „kojim se mora ići“ ako se želi dostići radikalna demokratska emancipacija španskog ali i evropskih naroda, onda Podemos nije ostao „kratkih rukava“. U tom slučaju, prvi nacionalni izbori na kojima je Podemos ostvario značajnu podršku mogu biti samo uvod za naredne izbore u kojima može ponoviti izborni uspeh Sirize. Ovo dakako nije nemoguće jer bi se uskoro mogli dogoditi novi izbori, pošto izborna matematika ne ostavlja previše prostora za formiranje vlade. To bi značilo čak i mogućnost da se ponovi grčki izborni scenario, prema kom Siriza pobeđuje u ponovljenim izborima u Grčkoj. Ako sa druge strane, Podemos pristane na koaliciju sa socijalistima (Sančeza ali i bivšeg premijera Zapatera), uz podršku nekih manjih partija, onda postoji ozbiljan rizik da glasači Podemosa, kao i njegova baza, šire i uže članstvo, ipak ostane kratkih rukava. Treća opcija bi bila da PSOE i PP uđu u veliku koaliciju, pod uslovom da Rahoj koga su socijalisti najviše kritikovali u kampanji ne ostane premijer, ili da PP i Ciudadanos uz podršku manjinskoj vladi od strane PSOE, naprave vladu – što je najmanje verovatno. U tom bi slučaju Podemosova putanja radikalne emancipacije mogla biti još i osnažena, dodatnom kompromitacijom ostalih političkih snaga. Pošto se na predizbornim mitinzima Podemosa, klicalo: „Si, se puede“ ili, „da može se“, sad nam po svemu sudeći ostaje da sačekamo odgovor na pitanje „si se quiere, o no“, odnosno, „da li se hoće, ili ne?“

The Critique of “Democracy in Europe” by Jurgen Habermas

With a good reason, Jurgen Habermas in his paper “Democracy in Europe” discusses the possible ways of reforming the institutional and social setup of the European Union. The main issue that he tackles is the one which has almost occupied the intellectual and public spheres in Europe and that is, democratic deficit of the EU. Habermas rightly indicates already in the introduction that “national democracies are becoming more and more entangled in problems arising out of growing discrepancy between a world society that is becoming increasingly interdependent at the systematic level and a world of states that remains fragmented”. This formulation, though, may be put in a slightly different form, which would again stress the inability of nation states to deal with contemporary world problems, but would at the same time define the problem in more social terms. So, one could argue that both international institutions and nation states, have become too weak to deal with socio – economic dynamics at the international level, same as with its repercussions at national levels. This means that both levels of institutional activities have become incapable of dealing with social reality in general. This formulation might sound similar to Habermasian one, but actually shifts the focus from the matter of formal sovereignty to the matter of social and economic structure, both internationally and nationally.

Habermas’ analysis of the international conditions that have accelerated the process of delegitimation of the EU on one hand and inability of nation states to tackle both socio – economic and political problems on the other, is convincing. He emphasizes two main problems: one is deepening of social and economic stratification internationally, which have led to political impotency of the nation states to deal with neoliberal offensive. The second issue is the EU’s lack of democratic legitimacy and therefore inability to provide nation states with a necessary back up support when facing problems on supra – national level. This is why Habermas calls for deepening of European political integration. The method he uses is also quite convenient.  While very easily “crashing” the argument of the non – existence of the “European demos” as being the main obstacle to the further and more democratic political integration of the EU, he agitates for further political integration of the Union on the basis of typical nation – building process. In brief, the argument is that no nation state has ever been created on the basis of preexisting demos, but rather as an imposed and produced legal constitution, from above. To put it in more simple terms, in spite of the fact that some inhabitants of Sicily or Catalonia don’t “feel” Italian or Spanish, this still doesn’t mean that nation building of Italy or Spain was unsuccessful. What is important, rather than a common identity of “homogeneous” demos, is common public sphere where people of a certain community, regardless of their identity claims, come together to discuss political issues and reach the main goal of every public sphere – the balance of interests. This is, apart from “double sovereignty”, European electoral law and balance of power among the existing EU institutions, Habermas’ main point – we need a common public sphere in order to create political unity, necessary for solving the issues concerning us at present time. This condition, as a matter of fact, is the main precondition for all other institutional and social reforms. Due to this reason, it is the European public sphere that I am going to address here, in order to challenge it.

My disagreement with Habermas therefore, starts and finishes at the point of spreading the public sphere onto European level. Even though pointing out that certain social groups transnationally suffer from economic crisis regardless of which nation state they live in (the same goes for the elites who do not suffer or even, benefit from the crisis regardless of their national belonging), Habermas somehow at the end, misses the point of why and how we should spread the arena of public debate from national to supranational level. In more simple terms, the problem isn’t that he finds this arena to be the mediator of different social interests across national boundaries, the mediator “between different conceptions of the common good”. The problem is rather that this public sphere, together with institutional changes, in his view, needs to be legally imposed from above. In other words, by avoiding and successfully “beating” the argument of “no further political integration without European demos”, he falls into another trap.

 It is true that nation states legally constituted civic solidarity from above, but the reasons and historical moment when this had been done is incomparable to the present moment and unsuitable to the problem which European Union and its member states are facing today. While nation states were established after the bourgeois revolution, in order to legitimize the new ruling class, while at the same time creating an additional legitimation tool called “public sphere”, they were still an emancipatory step away from feudalism. The new supra – national public sphere suggested by Habermas however, wouldn’t differ from its historical predecessors as long as it does not build itself upon a new, radically different initial point. Historical circumstances under which we live today are simply different from the ones at the time of the development of nation states that Habermas is referring to when trying to deal with present time’s problems. With that respect, what use to be emancipatory in one historical period (imposing the new legal framework from above), isn’t emancipatory in the other. It was evident already with the last wave of nation building processes (in Eastern Europe or former Yugoslavia especially, for instance), that “late” formations of nation states went into the opposite direction from the emancipatory road.

If this new Event from bellow would not take place, what we might got with reforms from the above (even if they aim at opening the new, wider and a common space for public discussion and mediating different interests), is what we always have gotten every time, when capitalism was in crisis. Here, I mainly refer to the “30 glorious years” and the welfare state model. It has been shown numerous times in history, that keeping the same basis, meaning the same social relations of production, while demanding better conditions of life for ever larger majority of people, always meant that the best you could get, are short terms concessions (more social giving and welfare), which only served as:

 1) An excuse not to change the basis radically, since even with this base social state is possible

2) As a perfect tool for bridging over the time of lack of legitimacy and wait for the new suitable moment for re-appropriation of intensity of class domination  

 Not so long after, it would be possible again to legitimize social spending cuts and cancelation of concessions that had previously been provided. As a matter of fact, Habermas himself says that the “idea of social Europe has perceptibly failed, with the reasons for the failure residing in Europe itself”. At the same time he argues that this doesn’t mean that resistance to the European unification is justifiable – and I indeed agree. However, neither “European unification” nor “European solidarity” necessarily have to be adopted or applied on the same basis upon which the EU was founded. On the contrary, isn’t his admission that causes of problems of ever larger social and economic discrepancies and identity conflicts in Europe are to be found in Europe itself, a good start for requisitioning the causes and not only effects of this European project? Isn’t this admission a perfect chance for admitting also that European economic problems are originating from the central pillar of European integration – which is the integration of European elites in order to secure a free flow of capital? Of course, when indicating (four) reasons of why we need to reform the EU today, Habermas mentions that initially, the intention was also to prevent the escalation of conflicts among European states. This is also correct. But, I would argue, more important issues from the very beginning were economic, rather than political ones. Here I am referring to the claim of Yanis  Varoufakis, that the EU was primarily established upon the agreement to remove the barriers for coal and steel  and that ECSC was nothing else but the outcome of the decision among six nations, to create the supra – national institutional set up for a (coal and steel) cartel, whose purpose was to regulate production and price levels.[1]  In accordance to that, it is logical that economic interests could not “trickle down” to the more serious political integration, since these interests would be threatened by the political democratization. As Jacques Ranciere points out, (from the standpoint of the elites), “there is only one good form of democracy – the one which confronts the catastrophe of democratic civilization”.[2]  This is why it is often heard in public debates that the only ones, who feel Europeans today, are the elites themselves.

Instead of concluding words, I would just refer to one of Habermas’ “super - structural” suggestions, namely the “double sovereignty”.  In order to have a double sovereignty, one first needs to have national sovereignty upon which to build the supra – national one. The problem is that national sovereignty have already been gone for a long time. Financial capitalism made politics in general dead, let alone concepts such as national sovereignty under the rule of multinational capital and international financial institutions. Doubling something which is non – existent would be as if we would be multiplying by zero. Of course, the solution is not the return to the concept of nation states. The solution is, as Habermas suggests, finding the tool for reaching the point of international solidarity. However this should be, in my view, achieved through establishing a different and less fragile grounds which would be posed from bellow. One may say that this sounds more utopian than changing the system radically from the inside – but creations are never to be judged in advance. The new creations are possible only to be imagined and then retroactively evaluated, when already created. There is no other way. Finally, Habermas argues that “higher level” or “shared” sovereignty means sacrificing part of national sovereignty in order to conserve the (old) revolutionary achievements in the past. The overall point of my paper lies in a counter – claim, which is in the “worst” case, as normative as Habermas’ claim. What we need today is, therefore, not conserving the old revolutionary achievements which are not any longer capable of dealing with contemporary political, economic and social problems, simply because they are the part of the problem. What we need today, are rather new revolutionary achievements.  

    

                                                                                               

---

[1] See: Varoufakis, Yanis, The Global Minotaur, Zed Books, 2013.75.

[2] See: Ranciere, Jacque, The Hatred of Democracy, Verso, 2014.10.

Deca čovečanstva

Na čijoj treba biti strani u filmu "The Children of Men" (Deca čovečanstva), vlasti ili terorističke grupe? Pre 18 godina na čitavoj planeti, žene su prestale da rađaju. Jedino koliko - toliko uređeno društvo nalazi se u Velikoj Britaniji. Ono je organizovano duž linije koju danas prepoznajemo u Evropi, a koja razdvaja uređen poredak (uslovno rečeno) od najezde emigranata i izbeglica. U Londonu deluje i teroristička grupa koja se protivi anti - imigrantskim polititikama. Grupa ubija, podmeće bombe, dok vlast ubija migrante i izbeglice koje tokom čitavog filma možemo videti u "pozadini" (koja čini srž filma), u kavezima.

Treba biti pošten pa reći: ceo svet šokiran je napadom u Parizu i žali za njegovim žrtvama mnogo više nego za onima u Bejrutu, Nigeriji, Jemenu, Siriji, Iraku, Avganistanu, Keniji -  najpre zbog toga što je napad u Parizu odneo živote na mestu na kom nije trebalo da ih odnese. Kad kažem "nije trebalo", onda pre svega mislim na strategiju prema kojoj je Evropa "izvezla" ratne sukobe izvan svojih granica posle Drugog svetskog rata. Nikada niko nije verovao u razne Univerzalne deklaracije o poštovanju ljudskih prava, "večni mir" ili slično. Društveno - ekonomsko ustrojstvo velikih sila ostalo je nepromenjeno u odnosu na ono koje je dovelo do oba svetska rata. Otuda je bilo suludo očekivati da će se raskrstiti sa ratovima i međunacionalnim sukobima, uopšte. Samo su, umesto na tlu Evrope, bitke između velikih sila, uglavnom posredno, nastavljene na "neutralnoj teritoriji". One nikada nisu prestale, samo su jenjavale i rasplamsavale se, naizmenično. 

Međutim, velike sile suočile su se sa neočekivanim raspletom događaja. Umesto da nastave sa neokolonijalnim aktivnostima služeći se "drugim sredstvima", podržavajući i naoružavajući pritom razne grupacije po "neutralnom" bojištu bez bojazni da bi išta moglo krenuti naopako, izvezena roba u vidu rata vratitila se na "domaće tržište" kao bumerang. Ta je komodifikovana tempirana bomba ubijala najpre izvan Evrope a onda je počela ubijati i unutar njenih granica. U oba slučaja žrtve su bili nedužni ljudi. 

Ponavljam, ne mislim da je čudno to što više pažnje poklanjamo napadima u Parizu, Ankari ili Madridu, dok smo na Boko Haram, Palestinu, Bejrut, masakre po Jemenu, Avganistanu, Iraku, Siriji, gotovo pa "navikli". Nije to samo zato što se ovde radi o Evropi, a u drugom slučaju ne. Slično kao danas na dešavanja izvan Evrope, ta ista Evropa bila je manje - više ignorantna i na rat u Bosni. Danas smo, šta više, svedoci još jednog rata unutar evropskih granica koji se zbiva u Ukrajini, koji nije više ni vest, premda je Ukrajina najbliži izvezeni rat evropskom "centru". Ako bi kojim nesrećnim slučajem bombaški napadi počeli da se dešavaju učestalije u Parizu ili Berlinu, Briselu ili Rimu - teorijski, nakon nekog vremena ni oni više ne bi bili vest jer bi se svaki novi napad očekivao i ništa nas ne bi čudilo. Začkoljica je u tome što bi takav rasplet dešavanja doveo do novog svetskog rata jer bi glavni politički subjekti na globalnom planu bili direktno pogođeni sopstvenom ignorancijom spram mračnog ali neotuđivog dela sistema, čije su posledice oduvek proizvodile ratove, a činiće to i u budućnosti. 

Imperijalna trvenja između velikih sila dovela su dakle, do stradanja najvećih razmera u istoriji čovečanstva. Devetnaesti je vek bio, kako ga se često naziva u međunarodnim odnosima, vek "uljuljkanosti mirom", nakon čega su kontradikcije inherentne kapitalizmu isplivale na površinu 1914. godine. Period nakon Drugog svetskog rata mogao bi se tako, nazvati erom "uljuljkanosti" izvezenim nus - pojavama kapitalizma, nakon čega je u seriji napada na tlu Evrope ponovo, globalni poredak počeo sa manifestacijama sopstvenih nus - pojava i na mestima na kojima "ne bi trebalo".

Ovo jeste još jedna u nizu "silaznih etapa" u globalnoj ekonomiji. Ovo jeste još jedna u nizu era političkih kriza koje nastupaju kao posledica tih silaznih etapa. Ipak, za razliku od nekih prethodnih, na ovu nju nije moguće odgovoriti jednostavnim setom mera, jer joj su joj posledice, ali i koloseci uzročnosti, rasejani po čitavom globalizovanom svetu. Od najmanje lošeg mesta za život, Evropa polako postaje London iz filma "The Children of Men" u kom je dimenzija uređenosti postala dimenzija "uređenog nasilja". Sa druge strane, izvan područja uređenog nasilja nalazi se neuređeno nasilje. Što je intenzitet sistemskog, uređenog nasilja veći, to je jača reakcija terorističke grupe koja nasuprot sistemskom nasilju izgleda kao manifestacija sirovog nasilja - i obrnuto. Obe strane ubeđene su da pojačavaju intenzitet nasilja reagujući na nasilje sa suprotne strane. Ko je prvi počeo? Evropa je prva počela, ali to je apsolutno irelevantno. Ono što je važnije jeste to da jedno nasilje multiplikuje drugo i da ta beskonačna multiplikacija nasilja vodi ka povećanju učestalosti tragedija poput ove u Parizu i preti da "dereguliše" nasilje čak i u onim delovima sveta gde se ono čini "uređenim". Isti uzroci, drugih formalnih obrisa, ponovo su Evropu i druge delove sveta doveli do ivice propasti. Posle Drugog svetskog rata "stvari su se promenile da bi ostale iste", danas je vreme, čini se, da se o promenama razmišlja izvan zadatog okvira razmišljanja i delanja.  

     

   

NOTES FROM FREEDOM Presentation at Humboldt University, 21st of April 2015

NOTEBOOKS FROM FREEDOM

Presentation at Humboldt University, 21^st of April 2015 - shorter version

What I argue at the beginning is that in spite of many differences among (classical) concepts of freedom, they have all been negated by the post socialism. Homer’s absence of slavery, Plato’s freedom as a “rule over sense”, Hobbesian freedom as the absence of the restriction of movement, even Locke’s freedom as the subordination to the system instead the subordination to the unstable and unpredictable will of another man. Let alone Marxian or Rousseau’s interpretations, which both tightened closely freedom to equality. On the other hand, it seems like some more recent interpretations have been taken into account more seriously by the post – Yugoslav elites who were predominantly in charged for both ruling over the meaning of freedom and its instrumentalization. Here I refer to Hayek’s understanding of the concept, who understands social equality as the biggest enemy of freedom.

One of the most striking elements of the legitimization of the newly established national elites in former Yugoslavia was demonization of the socialist past, and consequently, demonization of the revolutionary foundation of it. Instead, they have introduced new fundamental ground for “national liberation” from, what had been labeled as a “dungeon of nations”. The support for this kind of counter – revolutionary engagement was coming both from the outside and from the inside.

After the basics embodied in national liberation and primitive accumulation of capital (through killing, robberies and war), the new, “civilized” superstructure called “European integration process” have taken place. Post – socialist superstructure involved further economic liberation, after the political freedom had been won. This economic freedom we are living today. “Marshal plan 2”, or Marshal plan for the Balkans as Zoran Đinđić titled the call to the foreign capital for overwhelming domestic market, came into force. Economic validation of previously achieved political and national freedom became ever clearer indicator that actually, war was the true beginning of the European integration – or, in other words, the necessary precondition for continuing the process of practicing freedom, understood as a freedom from the “dungeon of nations”, as well as freedom from other nations, former “dungeon mates”. Post – Yugoslav states hence, have followed the European path with regards to national liberation, since all national formations applied the same violent methodology in that process. After “uncivilized war”, the Balkans stepped into the new era of “modernization”, modeled after Western European recipe. What has nevertheless been neglected is the fact that, as Mladen Dolar claims, the Balkans actually represented modern European unconscious, or purposefully forgotten. Unlike the mantra about war being “anti – European” and later stadiums of post – socialist times being modern, civilized and European - I argue that these two stages represent two sides of the same coin – mutually dependent of each other. Post – socialist freedom therefore, has had two stages, both equally relevant and important for what we live today in former Yugoslavia.

One rightfully wonders – how come that legitimization of the political agenda which denies freedom to the people in the name of freedom itself, has succeeded to be legitimized? One possible direction for thinking about this contradiction is the way in which the notion of necessity was introduced as a backup concept of legitimization. Parallel to the direct people’s experience of every day life after the “national liberation”, the notion of necessity developed as a sort of offsetting medicine for securing social stability. The logic applied, was the one of Baruch Spinoza, who did not consider necessity to be the opposite of freedom, but rather coercion. By mystifying post – socialist condition, by calling it freedom, elites also succeeded in turning coercion into necessity or in other words, they constructed the notion of “necessary coercion”. Moreover, this necessity was not totally false, since it was true that in order for the new liberal (therefore nationalist) elites to be legitimized, they had to launch the war and do everything according to the liberal nationalist recipe. However, this necessity guided by the self-interest of the new elite, has been presented as an objective, universal necessity. In order for this political game to be spread to the society as a whole, one had to involve coercive means, mixed with brutal falsification of objective circumstances as well as falsification of the past. This was again, done by using the omnipresent form of power and its new methods, described by Michel Foucault as methods of power whose operationalization is insured by control, not punishment, which are applied upon all the levels of society and in forms, which are exceeding the state and its apparatus.

Liberation narrative in post - socialism had of course, more than one concept serving as a backup support. Let me now briefly address the concept of post – politics, which somehow became a superstructure to the basics, which is (coercive) necessity of national liberation. Post – politics is in a dominant narrative another element of post – socialist freedom, which actually accommodated itself to the global trend of freeing political life from ideology. After “the end of history”, there was no place for ideologies – except for the winning ideology. However, this was presented both globally and in the region of former Yugoslavia as the end of ideology and politics. Every attempt to go back to the politics, to think, talk and agitate out of the “naturalized” framework of the winning ideology, was considered to be the attack on the newly established, civilized, free society. In other words, subjectivity was demonized, conformity coming from the notion of necessity, celebrated. Mono – ideological framework was therefore, presented as post – ideological and consequently, post – political. The only struggles allowed to be lead within such society, are those within the post – political framework. Such fights are systematically allowed, even welcomed due to their impotency to challenge the given framework. Moreover, they serve as an additional legitimization mean, since battles, which are particular in nature, are seemingly proofs of freedom. However, whenever social demands go beyond post – political and seemingly limitless system, the coercion and brutal objective, state violence occurs. Some of the examples of this kind may be found in Turkey, or in Bosnia and Herzegovina. People within the limitless free societies are free, as long as they do not attempt to universalize their demands and thus, challenge the system as a whole. In other words, we are free until we do not seek freedom.

Additional trump in the hands of the elites in order to prove the liberation content of both post – socialist basis and its superstructure, was the notion of revolution. Already Condorcet (Kondorse) claimed the revolution to be only an Event that seeks freedom. Due to this liberation tone of the revolutionary activities, the whole post – socialist space was overwhelmed by claims about revolutionary undertaking in the end 1980’s. Unlike authentic revolutionary Event which took place in 1945, what I would call the counter – revolution in the end 1980’s unfortunately did not have liberation pretensions. Hence, I argue that what contributed to the dissolution of the socialist Yugoslavia, was not revolutionary, but counter – revolutionary activity. Very briefly, I will here expose an argument to back up this claim. Namely, one of the crucial components of revolutions, according to Hannah Arendt, is irresistibility. Even though this notion seems to be more suitable for describing natural motions, Hannah Arendt argued that French Revolution was irresistible because Luis the 14^th could have done nothing to prevent it. Following this, I would argue that the event is irresistible if the human factor in power, can do nothing to prevent the coming social transformation. This means that the impulse should come from the bottom, not from above. This is precisely what did not happen in former Yugoslavia, since the change came strictly from above. Additionally, this was not an “Event” in terms of Alan Badiou, but counter – revolution conducted by the elites was nothing more than an act of Being – assimilation to the structure and (post – ideological) global trends. The farthest we can go, as we already indicated, is to describe the whole event (with small “e”), as necessary for the elite in order to find a new space for narrow fullfilment of the self – interest.

To come finally to the title of our discussion, due to all these weaknesses of the liberation narrative in post – socialism and the absence of freedom, the last trump of the elites was to play on the card of political freedoms, reduced to the existence of political pluralism. Since political pluralism had been absent from the previous era of socialist Yugoslavia, this has been the strongest argument in favor of the superiority of present, over the past. With this respect, one rightfully wonders what is the purpose of political pluralism in post – political, or post – ideological system? As Boris Buden noticed recently, there was more ideological pluralism within the former communist party in Yugoslavia, than today in all the post - Yugoslav national parliaments. “Political pluralism” as an indicator of political freedom therefore once again, becomes only one among many other fruitless back up superstructures of the post – socialist system.

Finally, what we are witnessing today is a global trend of removing limits to our freedom. With this respect, it seems to me, that actually there is no less free society than the one with limitless freedom. Sartre famously claimed that he felt the most free in the concentration camp. One may easily think that if someone claimed the concentration camp to be the most suitable place for achieving freedom, this has to be possibly reachable everywhere. Here is the catch. One indeed may reach freedom transcendentally under conditions of strict physical lack of freedom. But what should we do, with our limitless freedom where restrictions seem to be invisible but at the same time omnipresent? Conclusion could be, that freedom is always reachable, even in the concentration camp, but only if the rules are stricty posed and one may see the limits of freedom. In post – socialism therefore, we first need to demystify false limitlessness of the so called freedom, in order to start looking for the real one – whether transcendentally or in any other possible way.